​އިންޒާރު: މި މަޒުމޫނުގައި އަނިޔާކުރުމާއި، ގުނަވަން ބުރިކުރުމާއި، އަދި ދައުލަތުން ހިންގާފައިވާ ލޭޮހޮރުވުންތަކުގެ ބިރުވެރި ތަފްސީލުތައް ހިމެނިގެންވެއެވެ. މިއީ ކިޔުންތެރިންނަށް ނުތަނަވަސްކަން އިހުސާސްކުރެވިދާނެ ވާހަކަތަކެކެވެ. ---- ދުނިޔެއަށް ދިވެހިރާއްޖެ ސިފަވަނީ ފުރިހަމަ ސުވަރުގެއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ސާފު ނޫކުލައިގެ މޫދާއި، މޫދު ކޮޓަރިތަކާއި، ބިލިއަނުން އާމްދަނީ ހޯދާ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތެވެ. ނަމަވެސް، މި ޖަޒީރާ ރަށްތަކުގައި ޒަމާންތަކުގައި ވެރިންގެ ދަށުގައި ދިރިއުޅުނު މީހުންނަށް މި ގައުމަކީ މުޅިން ތަފާތު ތަނެކެވެ.

އެއީ އަނިޔާކުރުމަކީ ދައުލަތުގެ ސިޔާސަތެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް، ގުނަވަން ބުރިކުރުމަކީ ޝަރުޢީ ނިންމުމެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް، އަދި ތާރީޚު ފޮހެލުމަކީ ހުދުމުޚުތާރު ވެރިކަމެއްގެ ބިންގާ ކަމުގައި ބެލެވުނު، ނިޒާމީ އަނިޔާވެރިކަމުގެ ތަޖުރިބާކުރާ މަރުކަޒެކެވެ.

މި ރަށްތަކުގެ ބާރުވެރިކަން ހޯދި ފަރާތްތަކުން ހިންގާފައިވާ އިންސާނިއްޔަތާ ހިލާފު އަމަލުތައް ހާމަކުރުމަށްޓަކައި، އެ ރީތި މޫނުމަތީގެ ފުރަގަސް ބަލާލާނަމެވެ. 12 ވަނަ ގަރުނުގައި ލެއިން ތަތްތެޅިގެން އައި އިސްލާމްދީނަށް ބަދަލުވުމުގެ ހާދިސާތަކުން ފެށިގެން، މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމްގެ ތިރީސް އަހަރުގެ ދިގު ވެރިކަމާ ހަމައަށް، ދިވެހިންގެ ނަފްސަށް ދާއިމީ ލަކުނުތަކެއް ޖައްސާފައިވާ ރޭވުންތެރި އަނިޔާވެރިކަމުގެ ސިލްސިލާ އެވެ.

އަރުވާލުމަކީ ދިރިހުއްޓާ މަރާލުން 
ޒަމާނީ ޖަލުތައް އުފެދުމުގެ މާ ކުރިން، ދިވެހި ރަސްރަސްކަލުން ވަނީ އިދިކޮޅު މީހުން ނައްތާލުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، އެމީހުންގެ ދިރިހުރިކަމުގެ ނިޝާންތައް ދުނިޔެއިން ފޮހެލުމަށްޓަކައި އަދަބެއް އުފައްދާފައެވެ. ދުރުގައިވާ އަތޮޅުތަކަކީ ކުށްވެރިން ފޮނުވާލުމުން، އެކަހެރިކަމުގެ ތެރޭގައި ގެއްލިގެންދާ "ހާމަ ގަބުރުސްތާނުތަކަކަށް" ވެފައިވެއެވެ.

ސުވާދީވު އަތޮޅު (މިއަދުގެ ހުވަދު އަތޮޅު) ގަރުނުތަކެއް ވަންދެން ބޭނުންކުރެވުނީ "ކުށްވެރިން ބައިތިއްބާ މަރުކަޒެއްގެ" ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ހަގީގަތަކީ ނިޒާމީ ގޮތެއްގައި އަޅާނުލާ ދޫކޮށްލުމާއި، ލަސްލަހުން މަރާލުމެވެ. 17 ވަނަ ގަރުނުގެ ފަރަންސޭސި ދަތުރުވެރިޔާ ފްރާންސުއާ ޕިރާޑް، މި ރަށްތަކުގެ ބިރުވެރި އިންސާފުގެ ނިޒާމު ތަފްސީލުކޮށް ލިޔެފައިވެއެވެ. އޭނާއާއެކު ދަތުރުކުރި ތިން މީހަކު ފިލަން އުޅުމުން، އެމީހުން މަރައެއް ނުލައެވެ. އެއީ މާ ބޮޑު އޯގާތެރިކަމަކަށް ވާނެތީއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެމީހުން "ސުވާދޫއަށް އަރުވާލީ" އެވެ. އެއީ އަހަރުތަކަކަށް ދެމިގެންދާ މަރުގެ ހުކުމެކެވެ.

ނަމަވެސް ޕިރާޑް މިއަށްވުރެ މާ ބިރުވެރި ކަންކަން ދުށްޓެވެ. ރަސްގެފާނުގެ މައިދައިތައާއި އޭނާގެ ކޮއްކޮ ބައިވެރިވި ޚިޔާނާތުގެ މައްސަލައެއްގައި، ދިން އަދަބަކީ އެމީހުން ދިރިތިއްބާ އެންމެ ބޮޑު ވޭނެއް ދިނުމެވެ. ޕިރާޑް ލިޔެފައިވަނީ: "ils eurent tons les poings coupez" — މާނައަކީ އެމީހުންގެ ދެއަތް ބުރިކޮށްލީއެވެ. އަތް ބުރިކޮށްލުމަށްފަހު، އެ ނިކަމެތި ހަށިގަނޑުތައް އޮޑިއަކަށް އަރުވައި، އެއްވެސް އެހީތެރިކަމެއް ނެތް ގޮތުގައި މީހުން އުޅޭކަމެއް ނުވަތަ ނޫންކަމެއް ނޭނގޭ ރަށަކަށް އަރުވާލިއެވެ.

މިއީ ހަމައެކަނި ޖާހިލު އަނިޔާވެރިކަމެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ ބާރު ދެއްކުމަށްޓަކައި ރޭވިގެން ހިންގި ދައުލަތުގެ ސިޔާސަތެކެވެ. މީގެ މެސެޖަކީ ވަރަށް ސާފު މެސެޖެކެވެ: ދައުލަތުގެ ބާރުވެރިކަމަށް އެންމެ މަތީ ފަންތީގެ މީހުންނާ ހަމައަށްވެސް ފޯރިދާނެ ކަމާއި، އެމީހެއްގެ ގަދަރާއި އިންސާނިއްޔަތުކަންވެސް ނިގުޅައިގަނެވިދާނެ ކަމެވެ.

އަނިޔާވެރިކަން ފޮރުވަން ފުލޯކު ވާހަކަތައް 
ތާރީޚީ ހަގީގަތް އޮޅުވާލުމުގެ އެންމެ ބޮޑު މިސާލަކީ ރާއްޖެ އިސްލާމްވި ގޮތުގެ ރަސްމީ ވާހަކައެވެ. ކޮންމެ ދިވެހި ކުއްޖަކަށް ކިޔަވައިދެނީ "ރަންނަމާރި" ކިޔާ ކަނޑުފޭރޭ އިފުރީތެއްގެ ވާހަކައެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ އަސްލު ހިނގި ބިރުވެރި ދީނީ ގަތުލުއާންމެއް ފޮރުވުމަށްޓަކައި އުފައްދާފައިވާ ފްލޯކް ވާހަކައެކެވެ.

12 ވަނަ ގަރުނުގެ ލޯމާފާނުތަކުން ހާމަވާގޮތުގައި، ބުދުދީނުގެ ރަސްގެފާނު އިސްލާމްވުމަށްފަހު، ބުދުދީނުގެ ފާދިރީން މާލެ ގެނެސް، އާންމުންގެ ކުރިމަތީގައި އެމީހުންގެ ބޯ ބުރިކޮށްލިއެވެ. އަދި އެ ބޯތައް އެހެން މީހުންނަށް އިންޒާރެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްކިއެވެ.

މީގެ ފަހުން ހިންގީ ސަގާފީ ގަތުލުއާންމެކެވެ. ބިރުގަނެފައި ތިބި ރަށްވެހިން އެމީހުންގެ ގޭގޭގެ ބިމުގެ އަޑީގައި ބުދުތައް ފޮރުވިއެވެ. ނަމަވެސް ރަސްގެފާނުގެ ސިފައިން ރަށްރަށަށް ގޮސް، ހާހަކަށްވުރެ ގިނަ އަހަރުވީ ބުދުދީނުގެ ހުރިހާ ނިޝާންތަކެއް މުގުރާލިއެވެ. މި ނައްތާލުން ހިންގީ އެހާވެސް ފުރިހަމައަށެވެ. މިއަދު އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީގެ އާސާރީ ހެކިތައް މަދުވެފައިވަނީ އެ ތަކެތި ނެތީމައެއް ނޫނެވެ، ނިޒާމީ ގޮތެއްގައި ދައުލަތުން އެތަކެތި ނައްތާލީމައެވެ.

2012 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހު، މާލޭގައި ހިނގި ބަޣާވާތުގެ ތެރޭގައި، ހަރުކަށި ފިކުރުގެ ބަޔަކު ގައުމީ ދާރުލްއާސާރަށް ވަދެ، ކުރީގެ އަގުނުކުރެވޭފަދަ އާސާރީ ތަކެތި ހަލާކު ކޮށްލިއެވެ. ވެރިކަން ކުރާ ނުފޫޒުގަދަ މީހުން ވަނީ، އަމިއްލަ ތާރީޚަށް ބިރުގަންނަ، އަދި ސިޔާސީ މަންފާއަށްޓަކައި އަމިއްލަ ތަރިކަ ހަލާކުކުރާ ފަދަ ރައްޔިތަކު އުފެއްދުމުގައި ކާމިޔާބު ހޯދާފައެވެ.

ދީނީ ހިލާފު ސިޔާސީ ހަތިޔާރެއްގެ ގޮތުގައި
ދިވެހި ވެރިން ވަނީ ދީނީ ހިލާފުތަކަކީ ސިޔާސީ ވާދަވެރިންނާ ދެކޮޅަށް ބޭނުންކުރެވޭނެ ހަތިޔާރެއްކަން މާ ކުރިން ދަސްކޮށްފައެވެ. 1460 ގެ އަހަރުތަކުގައި، އައްސުލްޠާން ޙަސަން (3 ވަނަ) އާއި ފާރިސްކަރައިގެ ގާޒީއެއް ކަމަށްވާ ޙަސަން ޝީރާޒީއާ ދެމެދު ދީނީ ކަމެއްގައި ހިލާފު އުފެދުނެވެ. ރަސްގެފާނު މިކަން ނިންމެވީ ބަހުސްކޮށްގެނެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މާލޭގެ މައި މައިދާނުގައި އެ ގާޒީ ދިރިހުއްޓާ އަންދާލަން އަމުރުކުރެއްވީއެވެ.

އައްސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު (1491-1528) ގެ ނިމުންވެސް އައީ ހިތާމަވެރި ގޮތަކަށެވެ. ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުގައިވާ ގޮތުން، އޭނާ މަރުވުމުން މީހުން އޭނާގެ ނަން ކިޔަންވެސް ބިރުގަތެވެ. މިއީ ދިވެހި މުޖުތަމައުގައި ދެވޭ އެންމެ ބޮޑު އަދަބެވެ؛ އެއީ މީހެއްގެ ނަން ތާރީޚުން ފޮހެލުމެވެ.

ބަތަލުން އުފެއްދުމާއި ހަގީގަތް ފޮރުވުން
16 ވަނަ ގަރުނުގައި ޕޯޗުގީޒުން ބަލިކުރި ވާހަކައަކީ ދިވެހި ސްކޫލްތަކުގައި ކިޔަވައިދޭ އެންމެ ބޮޑު ބަތަލުގެ ވާހަކައެވެ. އުތީމު ތިން ތަކުރު ފާނުން ޕޯޗުގީޒުން ބަލިކުރީ ދީނުގެ ހައްގުގައި ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. 

ތާރީޚު ލިޔުއްވާ ބައެއް ބޭފުޅުން ވަނީ ހިނގާފައި ހުރި "ނޭދެވޭ" ހާދިސާތަކުގެ ވާހަކަތައް އުނިކޮށް، ސިޔާސީ ގޮތުން "ރަނގަޅު" ވާހަކަތައް އޭގެ ތެރެއަށް އިތުރު ކޮށްފައެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ އަރުޝީފުތަކުގައި، ރާއްޖޭގެ މައްޗަށް އެމީހުން ދާއިމީ ވެރިކަމެއް ކުރިކަމުގެ ހެއްކެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް، މި ވާހަކައަކީ ދިވެހި ގައުމިއްޔަތުގެ ބިންގާ ކަމުގައި ހަދައި، ފަހުގެ ހުދުމުޚުތާރު ވެރިން ވަނީ މިއީ ހަތިޔާރެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްފައެވެ.

ނާސިރުގެ ދައުރުން 
1959 ގައި އިނގިރޭސިން ގަމުގައި އެއާސްޓްރިޕެއް ހެދުމުން، މާލޭގެ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް އައްޑޫ އަތޮޅުން ވަކިވެގަތުމުގެ ހަރަކާތެއް ފެށުނެވެ. މިއީ މާލޭގެ އަނިޔާވެރި ވެރިކަމަށް ދެވުނު ރައްދެކެވެ. ބޮޑުވަޒީރު އިބްރާހިމް ނާޞިރު 1963 ގައި މި ހަރަކާތް ފުނޑުފުނޑުކޮށްލީ ވަރަށް އަނިޔާވެރިކޮށް ކަމަށް އެއްބަޔަކު ގަބޫލުކުރެއެވެ. 

އިބްރާހިމް ނާޞިރަކީ ޒަމާނީ ރާއްޖޭގެ ބާނީގެ ގޮތުގައި ބެލެވުނަސް، އޭނާގެ ތަރައްގީގެ މަސައްކަތްތަކާ އެއްވަރަށް އަނިޔާވެރިކަން ވެސް ކުރިއަށް ދިޔައެވެ. 1975 ގައި ބޮޑުވަޒީރު އަޙްމަދު ޒަކީ ހައްޔަރުކޮށް، ދުރު ރަށަކަށް އަރުވާލިއެވެ. ޖަލުތަކުގައި ދިން އަނިޔާގައި އެތައް ބަޔަކު ދުނިޔެ ދޫކުރި ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. އެކަން ކަމުގެ ތަހުގީގު މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމްގެ ވެރިކަން ފެށުމާއެކު ކުރިއަށް ގެންދިޔަ އެވެ. 

މައުމޫންގެ ތިރީސް އަހަރުން 
މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމްގެ ވެރިކަމުގައި އަނިޔާކުރުމަކީ ހަރުދަނާ ނިޒާމެއްގެ ދަށުން ހިންގާ ކަމަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. މާފުށީ ޖަލާއި ދޫނިދޫއަކީ ވޭނާއި ކެކުޅުމުގެ ރަމްޒަކަށް ވިއެވެ.
 * މުޙައްމަދު ނަޝީދު: މައުމޫންގެ އެންމެ ބޮޑު ސިޔާސީ ވާދަވެރިޔާއަށް ވެފައިވަނީ ނިޒާމީ އަނިޔާގެ އެންމެ ބޮޑު ޝިކާރައަކަށެވެ. އެތައް ފަހަރަކު ހައްޔަރުކޮށް، އަރުވާލައި، އަދި ގާނޫނީ އެއްވެސް ހިމާޔަތެއް ނެތި އޭނާގެ ހައްގުތައް ނިގުޅައިގަނެވުނެވެ.
 * ނައުޝާދު ވަޙީދު: ކުރެހުންތެރިޔާ ނައުޝާދު 2001 ގައި ހައްޔަރުކޮށް، 15 އަހަރަށް ޖަލަށްލިއެވެ. އޭނާ ޖަލުން ސިއްރިއްޔާތުގައި ފޮނުވި ސިޓީތަކުގައި، ކުޑަކުދިންނަށް އަނިޔާކުރުމާއި، ކަރަންޓު ދިނުމާއި، އަދި "ކޮފިން" (ވަރަށް ކުޑަ ފޮށިގަނޑެއް) ތެރޭގައި މީހުން ބަންދުކޮށްފައި ބޭތިއްބުން ފަދަ ބިރުވެރި ކަންކަން ރާއްޖޭގެ ޖަލުގައި ހިނގަމުންދާކަން ހާމަކޮށްފައި ވެއެވެ.
 * ސަންދާނު ހަތަރު މީހުން: ޒަކީ، ލުތުފީ، ދީދީ އަދި ނިސްރީން ހައްޔަރުކޮށް އުމުރު ދުވަހަށް ޖަލު ހުކުމް ކުރީ ސަރުކާރަށް ފާޑުކިޔައި އޮންލައިން މަޖައްލާއެއް ނެރުމުންނެވެ.
 * 2003 ސެޕްޓެމްބަރުގެ ހަމަނުޖެހުން: މާފުށީ ޖަލުގައި ސިފައިން ތަޅައި އަނިޔާކޮށް އީވާން ނަސީމް މަރާލިއެވެ. އެކަން އެނގުމާއެކު ޖަލުގެ ގޮޅިތައް ފަޅާލައި ނުކުތް މީހުންގެ ގަޔަށް ސިފައިން ބަޑިޖެހުމާ ގުޅިގެން އިތުރު ހަތަރު މީހަކު މަރުވިއެވެ. އެކަންކަމާ ގުޅިގެން މާލޭގައި ބޮޑު ހަމަނުޖެހުމެއް ހިނގިއެވެ. މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ދުނިޔޭގެ ސަމާލުކަން ރާއްޖެއަށް ހުއްޓުނު ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ.

ތާރީޚު އޮޅުވާލުމަށް ޒަމާނުއްސުރެ ބޭނުންކުރި އުކުޅުތައް، ސިޔާސީ ހަގީގަތް އޮޅުވާލުމަށްވެސް ބޭނުންކުރިއެވެ. 2012 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހު، ބަޣާވާތަކުން ވެރިކަމަށް އައި ޑރ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު ވަނީ، މައުމޫން އަބްދުލްގައްޔޫމަށް ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ޝަރަފު ކަމުގައިވާ "ނިޝާން ޣާޒީގެ ޢިއްޒަތްތެރި ވެރިޔާ" ގެ ލަގަބު އަރުވާފައެވެ.

މާޒީ ހަނދާންނައްތައިލުން އަވަސް
މިއަދު ދިވެހިރާއްޖެ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައިވަނީ ހަގީގީ އިންސާފު ގާއިމުކުރުމަށް ހުރަސްއަޅާ "ހަނދާން ނެތުމުގެ" ބޮޑު ކާރިސާއަކާއެވެ. ގައުމުގެ ތަޢުލީމީ ނިޒާމުން ކުދިންނަށް ކިޔަވައިދެނީ ފްލޯކް ވާހަކަތަކެކެވެ. އެއީ ރަންނަމާރީގެ ބިރުވެރިކަމާއި، ތަކުރުފާނުގެ ބަތަލުކަމުގެ ވާހަކައެވެ. ނަމަވެސް، މާޒީގެ އަނިޔާވެރި ހަގީގަތްތައް އޮތީ ސިއްރުކުރެވިފައެވެ. ގައުމީ ދާރުލްއާސާރުގައި ބާކީ ހުރި އާސާރީ ތަކެތި އަދިވެސް އޮތީ، ތާރީޚަކީ ދީނީ ދުޝްމަނެއް ކަމަށް ދެކޭ ހަރުކަށި ފިކުރުގެ މީހުންގެ ނުރައްކަލުގެ ކުރިމަތީގައެވެ. ގައުމުގެ ސިޔާސީ ނިޒާމު އޮތީ ނުތަނަވަސްކަމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ކުރީގެ ދުޝްމަނުން ސުލްހަވަނީ ހަގީގަތް ހާމަކޮށްގެނެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެއީ އަމިއްލަ އެދުމަށްޓަކައި މާޒީ ވަޅުލުމުގެ ނިޔަތުގައެވެ.

2003 ގެ ހަމަނުޖެހުންތަކަށްފަހު އުފެއްދި ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަނުން އަނިޔާކުރުމުގެ ސަތޭކަޔަށްވުރެ ގިނަ މައްސަލަ ރެކޯޑުކުރި ނަމަވެސް، މައުމޫންގެ ދައުރުގެ އެއްވެސް އިސްވެރިއަކަށް ދަޢުވާއެއް ނުކުރެއެވެ. މާފުށީގައި ކުށްވެރިން ތަޅާ މަރާލި ސިފައިން އަދިވެސް ތިބީ މިނިވަންކަމުގައެވެ. ދިފާޢުގައި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުސަތު ނުދީ އެތައް އަހަރެއްގެ ޖަލު ހުކުމް ނުހައްގުން އިއްވި ފަނޑިޔާރުން އަދިވެސް ތިބީ މަގާމުގައެވެ. އަނިޔާވެރިން މިއަދު ރިޓަޔަރވެގެން އެ ތިބީ، އެމީހުން އަނިޔާކުރި ރައްޔިތުންގެ ޓެކްސް ފައިސާއިން ދޭ ޕެންޝަނުގައެވެ.

ބިރުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން ނަން ހާމަނުކުރުމަށް އެދި، މި އަނިޔާތަކުން ސަލާމަތްވި ދިވެއްސަކު އޭނާގެ ނަފްސާނީ ބަލިމަޑުކަން ސިފަކުރީ މިފަދައިންނެވެ:
"ދަމެއްގެ ފަހުން އަދިވެސް އަހަންނަށް ހޭލެވެނީ ދޮރު ހުޅުވޭ އަޑު އިވޭހެން ހީވެގެންނެވެ. އަހަރެން ނިދާފައި އޮންނައިރު އަހަރެންގެ ގައިގައި އަތްނުލުމަށް އަހަރެންގެ އަންހެނުންނަށް މިހާރު އެނގެއެވެ. ނިދީގައިވެސް އަހަންނަށް ހަމަލާދެވެނީއެވެ. ދޮރުގައި މީހަކު ޓަކިޖަހާލުމުން އަހަރެން ސިހެނީ ކީއްވެގެންކަން އަހަރެންގެ ދަރިންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. އަހަރެންގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ކުށެއް ސާބިތެއް ނުވެއެވެ. އަހަރެން ކުރި ކުށެއް ނެތެވެ. އަހަރެންނަކީ ހަމައެކަނި ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވި ދަރިވަރެކެވެ. އެމީހުން އަހަރެންގެ އުމުރުން ތިން އަހަރު ދުއްވާލިއެވެ. އަދި އެދެނީ އެއްވެސް ކަމެއް ނުވާކަމަށް ހަދައިގެން އުޅުމަށެވެ. އެ ސަރުކާރަށް ޓެކްސް ދެއްކުމަށެވެ. މައުމޫނަކީ ގައުމަށް އަމާންކަމާއި ތަރައްގީ ގެނެސްދިން މަތިވެރި ލީޑަރެއް ކަމަށް ކިޔަވައިދޭ ސްކޫލްތަކަށް އަހަރެންގެ ދަރިން ފޮނުވުމަށެވެ. މިއާއެކު ދިރިއުޅޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ދިރިއުޅުމެއް ނެތެވެ. ހަމައެކަނި ފުރާނަ ހުރީއެވެ." 

ބިރުވެރިކަމުގެ ޖަޒީރާ
ދުނިޔެއަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ދައްކަނީ ފުރިހަމަ ރީތިކަމެކެވެ. ނޫކުލައިގެ މޫދާއި، ހުދު ދޮންވެލި ގޮނޑުދޮށްތަކާއި، ފަތުރުވެރިން އެތައް ހާސް ޑޮލަރެއް ދީފައި މަޑުކުރާ ސުވަރުގެއެއް ފަދަ ރިސޯޓުތަކެވެ. ނަމަވެސް، ތާރީޚު ދަންނަ މީހުންނާއި، ހަށިގަނޑުގައި ލަކުނުތައް ހުރި މީހުންނާއި، އަދި ދައުލަތުގެ އަނިޔާވެރިކަމުން އާއިލާ ރޫޅިފައިވާ މީހުންނަށް، މި ރަށްތަކަކީ މުޅިން އެހެން އެއްޗެކެވެ.

މިއީ "ބިރުވެރިކަމުގެ ޖަޒީރާ" އެކެވެ. އެއީ އެއްހާސް އަހަރު ވަންދެން، ނިޒާމީ އަނިޔާވެރިކަމުން ބާރުވެރިކަން ދަމަހައްޓާފައިވާ، ހަގީގަތްތައް ވަޅުލާފައިވާ، އަދި އަނިޔާ ލިބުނު މީހުންގެ އަޑު ކަނޑުވާލާފައިވާ ތަނެކެވެ.

މި ޖަޒީރާގެ ތާރީހާއި ސަގާފަތް މުއްސަންޖެވެ. އެހެންނަމަވެސް ތާރީހުގެ ފަތްފުށްތަކުން ފެންނަން ހުރީ އެބަޔަކު ދައްކަން ބޭނުންވި ހިސާބެކެވެ. ދައްކަން ބޭނުން ނުވި ހިސާބު ވަނީ ފަސް އަޅައި ފޮރުވާފައެވެ. 

އަސްލު މަސްދަރުތައް
 * ފްރާންސުއާ ޕިރާޑްގެ ދަތުރުނާމާ (1887) - 17 ވަނަ ގަރުނުގެ އިންސާފުގެ ނިޒާމާއި އަރުވާލުމުގެ ތަފްސީލު.
 * އިބްނު ބަޠޫޠާގެ ދަތުރުނާމާ (1958-1994) - 14 ވަނަ ގަރުނުގެ ސިޔާސީ ކަންކަން.
 * ލޯމާފާނުތައް - ގައުމީ އަރުޝީފު، މާލެ. 12 ވަނަ ގަރުނުގެ ދީނީ ބަދަލުތަކުގެ ރެކޯޑު.
 * ތާރީޚު - ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެ ދައުރުގެ ލިޔުންތައް.

އިންސާނީ ހައްގުތަކާ ބެހޭ ލިޔުންތައް
 * އެމްނެސްޓީ އިންޓަނޭޝަނަލް (2003) - ސަންދާނު މައްސަލައާއި އަނިޔާކުރުމުގެ ރިޕޯޓު.
 * ހިއުމަން ރައިޓްސް ވޮޗް (2004/2006) - 2003 ގެ ހަމަނުޖެހުމާއި މައުމޫންގެ ދައުރުގެ އަނިޔާތައް.
 * އދ. ގެ ހިއުމަން ރައިޓްސް ކައުންސިލް (2011) - ރާއްޖޭގެ އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ ރިޕޯޓު.

ޢިލްމީ މަސްދަރުތައް
 * ކްލޭރެންސް މެލޯނީ، "ޕީޕަލް އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް" (1980) - އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީގެ ހަޟާރާތާ ބެހޭ ދިރާސާ.
 * އެޗް.ސީ.ޕީ. ބެލް، މޮނޯގްރާފް (1940) - އާސާރީ ދިރާސާތައް.
 * ޒޭވިއަރ ރޮމޭރޯ-ފްރިއަސް (1999) - ދިވެހި ސަގާފަތާއި ތާރީޚު އޮޅުވާލާފައިވާ ގޮތުގެ ދިރާސާ.

ނޫސްވެރިކަމުގެ ރިޕޯޓުތައް
 * ޓައިމް މެގަޒިން (1962) - ސުވާދީވު ބަޣާވާތް.
 * ބީބީސީ ނިއުސް (2008) - މައުމޫންގެ ބަލިވުން.
 * ދަ ގާޑިއަން (2012) - 2012 ގެ ބަޣާވާތް.
 * ރާއްޖެ އެމްވީ - ދާރުލްއާސާރުގެ ތަކެތި ހަލާކުކުރުމާއި އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ ރިޕޯޓުތައް.

ގާނޫނީ ލިޔުންތައް
 * ކޯނީ (CoNI) ރިޕޯޓު (2012) - ވެރިކަން ބަދަލުވި ގޮތުގެ ރިޕޯޓު.
 * ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން (HRCM) އަހަރީ ރިޕޯޓުތައް (2003-2008).

އެހެނިހެން މަސްދަރުތައް
 * މުޙައްމަދު ޒަކީގެ ސިޓީތަކާއި ލިޔުންތައް.
 * ޖަލުތަކުން ސިއްރިއްޔާތުގައި ބޭރުކުރި ކުށްވެރިންގެ ބަޔާންތައް (2002-2006).
 * ޕޯޗުގީޒު އަދި އިނގިރޭސި ދައުލަތުގެ އަރުޝީފުތައް.