ހިމުން ދޮންވެލި ގޮނޑުދޮށް ތަކާއި، ފުން ނޫ ވިލުތަކާއި، ހިމޭން ކުދި ރަށްތަކުގައި ފަތުރުވެރިކަން ފެށި ​ދުނިޔޭގެ މަގުބޫލުކަން ހޯދުމުގެ މާ ކުރިން، ސައިންސްވެރިން ދެކެމުން އައީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މި ޖަޒީރާ ރަށްތަކަކީ ދުނިޔޭގައިވާ އެންމެ ސިއްރުވެރި "ގުދުރަތީ ލެބޯޓްރީ" ގެ ގޮތުގައެވެ.

އެލެގްޒެންޑަރ އަގަސީޒް ރާއްޖެއަށް 

ވިހިވަނަ ގަރުނުގެ ފެށުމާއެކު، އިންޑިއާ ކަނޑުގައިވާ މި ދުރު، މުރަކައިގެ އަތޮޅުތަކުގެ ސިލްސިލާއިން ދުނިޔޭގެ އެންމެ ކުޅަދާނަ ސައިންސްވެރިންގެ ޝައުގުވެރިކަން ދަމައިގަތެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ކަނޑުގެ ސައިންސްގެ މާހިރު އެލެގްޒެންޑަރ އަގަސީޒް ހިމެނެއެވެ. އޭނާ އެތައް ހާސް މޭލެއް ކަޑައްތުކޮށް ރާއްޖެއަށް ދަތުރުކުރީ ބިމުގެ އިލްމުގެ (ޖިއޮލޮޖީ) އެންމެ ބޮޑު އެއް ސިއްރު ކަމުގައިވާ "މުރަކައިގެ އަތޮޅުތައް އުފެދޭ ގޮތް" ހޯދައި ބެލުމަށެވެ.

ޑިސެމްބަރު 1901 ގައި، އަގަސީޒް އާއި އޭނާގެ ތަހުގީގީ ޓީމު "އެސް.އެސް އަމްރާ" ނަމަކަށް ކިޔާ އާވިން ދުއްވާ ބޯޓެއްގައި ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރިއެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ ސައިންޓިފިކް ޗާޓުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފަދަ މަގާމެއް ހޯދައިދިން ތާރީޚީ ދަތުރެކެވެ.

"އަތޮޅުތަކުގެ ވިއުގައަށް" ކުރި ސައިންޓިފިކް ދަތުރެއް

1900 ގެ ކުރީކޮޅު، އަގަސީޒް ވަނީ ޕެސިފިކް އަދި ކެރީބިއަންގެ ފަރުތަކާ ބެހޭ ގޮތުން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ދިރާސާކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް، 800 ކިލޯމީޓަރަށްވުރެ ދިގު، 26 ގުދުރަތީ އަތޮޅު ހިމެނޭ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މި ސިލްސިލާއަކީ އޭރުގެ ޒަމާނީ ސައިންސަށް ނޭނގި އޮތް ބޮޑު ސިއްރެކެވެ.

އަގަސީޒް ދެކުނު ގޮތުގައި، ރާއްޖެއަކީ ފަރުތައް އުފެދޭ ގޮތާ ބެހޭ ގޮތުން ހުރި ތިއަރީތައް ތަހުގީގުކުރުމަށް އެންމެ އެކަށޭނަ މާހައުލެވެ.

އަލިފާން ފަރުބަދަތަކުގެ ސަބަބުން އުފެދިފައިވާ ގިނަ ހޫނު ސަރަހައްދުތަކުގެ ޖަޒީރާތަކާ ޚިލާފަށް، ރާއްޖެ އެކުލެވިގެންވަނީ ކަނޑުގެ ފުން އަޑިން މައްޗަށް އުފުލިފައިވާ މުރަކައިގެ އޮނިގަނޑުތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. މި އޮނިގަނޑުތައް އުފެދުނު ގޮތް ދެނެގަތުމަކީ މުޅި ދުނިޔޭގެ ފަރުތަކުގެ ތާރީޚު ދެނެގަތުމަށް ސައިންސްވެރިންނަށް ލިބުނު ބޮޑު އެހީއަކަށް ވިއެވެ.

މިކަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައި އަގަސީޒް "އެސް.އެސް އަމްރާ" ކުއްޔަށް ހިފައި، އޭރު ދުނިޔޭގައި ހުރި އެންމެ ޒަމާނީ ސާމާނު އެ ބޯޓަށް އެރުވިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ކަނޑުގެ ފުންމިން ބަލާ "ލޫކަސް ޑީޕް-ސީ ސައުންޑިންގް" މެޝިން ހިމެނެއެވެ. މިއީ އެތައް ހާސް މީޓަރެއް އަޑިއަށް ބަރު ދޫކޮށްގެން ކަނޑުގެ ފުންމިން ބެލުމަށް އޭރު ބޭނުންކުރި އެންމެ ކުރިއަރާފައިވާ ވަސީލަތެވެ.

ހާރިޖީ ގުޅުންތަކާއި ރަސްމީ މަރުހަބާ

އޭރުގެ ރާއްޖޭގައި ސައިންޓިފިކް ދިރާސާއެއް ކުރުމަށްޓަކައި ހަމައެކަނި އާލާތްތަކެއް ހުރުމަކުން ނުފުދެއެވެ. އެކަމަށް ސިޔާސީ ހުއްދަވެސް ބޭނުންވިއެވެ. އޭރު ރާއްޖޭގައި އޮތީ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމެވެ. އެހެންކަމުން ބޭރުގެ ދިރާސާވެރިންނަށް ރަސްމީ ހުއްދަ ބޭނުންވިއެވެ.

އަގަސީޒް ވަނީ އޭރުގެ ރާއްޖޭގެ ރަސްގެފާނު ސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން (ތިންވަނަ) އަށް ރާއްޖޭގައި ދިރާސާކުރުމުގެ މަގުފަހިކޮށްދިނުމަށް އެދި، ބްރިޓިޝް ކޮލޯނިއަލް އޮފީހުން ތައާރަފް ސިޓީއެއް ހޯއްދަވާފައެވެ.

މި ސިޓީތަކުގެ ސަބަބުން މި ދަތުރުގެ މަގު ފަހިވެ، އެކި ރަށްރަށަށް ދަތުރުކޮށް، ސައިންޓިފިކް ސާވޭތައް ހަދައި، ރަށްރަށުގެ މީހުންނާ ބައްދަލުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ލިބުނެވެ. މި ދަތުރުގައި އަގަސީޒްގެ ދަރިފުޅާއި، ފަހުން ކަނޑުގެ ސައިންސްގެ އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ އެކަކަށްވި ހެންރީ ބްރަޔަންޓް ބިގެލޯ ވެސް ބައިވެރިވިއެވެ.

ދެ މަސްދުވަހުގެ ފުޅާ ސައިންޓިފިކް ދިރާސާ

ޑިސެމްބަރު 1901 އިން ޖެނުއަރީ 1902 އަށް، ގާތްގަނޑަކަށް ދެ މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި، މި ޓީމުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ފަރުތަކާ ބެހޭ ތަފްސީލީ ދިރާސާތަކެއް ކޮށްފައެވެ.

އެ ދިރާސާގެ މައިގަނޑު މަސައްކަތް ބިނާވެފައިވީ؛ 

1. ކަނޑުގެ ފުންމިން ބެލުން:
އަތޮޅުތަކުގެ އެތެރެއާއި ބޭރު ކަނޑުގެ 80 އަށްވުރެ ގިނަ ތަނަކުން ފުންމިން ބެލިއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ ކަނޑު އަޑީގެ ކުރެހުންތަކާއި ޗާޓުތައް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ތަފްސީލީ ގޮތެއްގައި އެކުލަވާލެވުނެވެ.

2. މުރަކައާއި ދިރުންތަކުގެ ސާމްޕަލް ނެގުން:
ކަނޑުގެ އަޑިން ގިނަ އަދަދެއްގެ މުރަކައާއި ދިރުންތައް އެއްކުރެވުނެވެ. މި ތަކެތި ރައްކާތެރިކަމާއެކު ހާވަޑް މިއުޒިއަމް އޮފް ކޮމްޕަރޭޓިވް ޒޫލޮޖީއަށް ގެންދެވުނެވެ. މިއީ މިއަދުވެސް ދުނިޔޭގެ އެންމެ މުހިންމު ސައިންޓިފިކް ކަލެކްޝަންތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ތަކެއްޗެވެ.

3. ފޮޓޯގްރަފީގެ ރެކޯޑްތައް:
އަގަސީޒްގެ ޓީމުން ވަނީ ރަށްރަށާއި، ވިލުތަކާއި، ދިވެހިންގެ ދިރިއުޅުން ދައްކުވައިދޭ ގިނަ ފޮޓޯތަކެއް ނަގާފައެވެ. މިއީ ޒަމާނީ ތަރައްގީގެ ކުރިން ރާއްޖެ އޮތް ގޮތް ފެންނަން އޮތް ވަރަށް ނާދިރު ތާރީޚީ ލިޔެކިޔުންތަކެކެވެ.

ޑާވިންގެ މަޝްހޫރު ތިއަރީއަށް ގޮންޖެހުމެއް
މި ދަތުރުގެ ބޮޑު މަގްސަދަކީ ޗާލްސް ޑާވިންގެ "ކޮރަލް ރީފް ފޯމޭޝަން" ތިއަރީ އިމްތިހާނުކުރުމެވެ. 1830 ގެ އަހަރުތަކުގައި ޑާވިން ބުނެފައިވަނީ އަތޮޅުތައް އުފެދެނީ އަލިފާން ފަރުބަދަ ރަށްތައް މަޑުމަޑުން ކަނޑުގެ އަޑިއަށް ފެތެމުންދާއިރު، އެ ރަށް ވަށައިގެންވާ މުރަކަތައް މައްޗަށް ހެދެމުން ދިއުމުން ކަމަށެވެ.

ނަމަވެސް، ރާއްޖެއިން ފެނުނު ހެކިތަކަށް ބަލައި އަގަސީޒް މި ހިޔާލާ ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. އޭނާ ގަބޫލުކުރި ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތައް އުފެދުމުގައި ހަމައެކަނި ފަރުބަދަ ފެތުމަކީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ކަނޑުގެ އޮއިވަރާއި، ވެލީގެ ދައުރުވުމާއި، ބިމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ދައުރު ބޮޑެވެ.

އޭނާގެ އެކުވެރިއަކަށް ފޮނުވި ސިޓީއެއްގައި ލިޔެފައިވެއެވެ:

"ޕެސިފިކާއި އެހެނިހެން ސަރަހައްދުތަކުން އަހަންނަށް ދަސްވި އެއްޗަކަށްވުރެ، ދިވެހިރާއްޖެއިން އަތޮޅުތަކާ ބެހޭ ގޮތުން ދަސްވި އެއްޗެހި މާ ގިނައެވެ. އަމިއްލަ ލޮލުން ދިވެހިރާއްޖެ ނުދެކި އޮތް ނަމަ، ދުވަހަކުވެސް އަމިއްލަ ނަފްސަށް މާފެއް ނުކުރެވުނީހެވެ."

ފާހަގަކޮށްލެވޭ ސައިންޓިފިކް ޝާއިއުކުރުންތައް
މި ދަތުރުގެ ނަތީޖާތައް ފުރަތަމަ ޝާއިޢުކުރީ 1902 ވަނަ އަހަރު "އެމެރިކަން ޖާނަލް އޮފް ސައިންސް" ގައެވެ. އޭގެ ފަހުން 1903 ގައި "The Coral Reefs of the Maldives" (ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުރަކައިގެ ފަރުތައް) ނަމުގައި ތަފްސީލީ ފޮތެއް ނެރުނެވެ.

މި ފޮތުގައި ހިމެނެނީ:

• ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުގެ ބިމުގެ އޮނިގަނޑު
• މުރަކައިގެ ބާވަތްތަކާއި ކަނޑުގެ ދިރުންތައް
• ވިލުތަކުގެ ފުންމިނާއި ކަނޑުގެ އަޑީގެ ބައްޓަން
• ރަށްރަށާއި މީހުންގެ ކުރީގެ ފޮޓޯތައް

މިއަދުގެ ސައިންސްވެރިންނަށް މިއީ ވަރަށް އަގުހުރި މަޢުލޫމާތުތަކެކެވެ. މިއީ މޫސުމީ ބަދަލުތަކާއި ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު ހޫނުވުމުގެ ސަބަބުން ފަރުތަކަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ދެނެގަތުމަށް ބޭނުންކުރާ އެންމެ އިތުބާރު ހުރި ކުރީގެ ރެކޯޑްތަކެވެ.

މި ދަތުރުގެ ދެމިގެންވާ ހަނދާންތައް
މިއަދު ރާއްޖެއަކީ ދުނިޔޭގެ މަގުބޫލު ފަތުރުވެރި މަންޒިލެކެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ގަރުނެއް ކުރިން، މި ޖަޒީރާތަކަކީ ގުދުރަތީ ދުނިޔޭގެ ސިއްރުތައް ހޯދުމަށް އައި ދިރާސާވެރިންގެ މަންޒިލެކެވެ.

އެލެގްޒެންޑަރ އަގަސީޒްގެ މަސައްކަތުން، ރާއްޖެއަކީ ކަނޑުގެ ދިރުންތަކާއި ފަރުތައް ދިރާސާކުރުމަށް ދުނިޔޭގައިވާ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތަން ކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެންދިޔައެވެ. އޭނާ ނެގި ސާމްޕަލްތަކާއި، ފޮޓޯތަކާއި، ހޯދި ހޯދުންތަކަކީ ރާއްޖޭގެ ގުދުރަތީ ތާރީޚުގެ އަގުނުކުރެވޭ ފަދަ ޚަޒާނާއެކެވެ.

މީގެ 120 އަހަރު ފަހުންވެސް، އަގަސީޒް ރާއްޖޭގައި ކުރި ސުވާލުތަކަކީ މިއަދުގެ ކަނޑުގެ ސައިންސްގެ ބިންގަލެވެ. މިއީ ރާއްޖެއަކީ ހަމައެކަނި ރީތި މަންޒިލެއް ނޫން ކަމާއި، މިއީ މުޅި ދުނިޔެއަށް މުހިންމު ގުދުރަތީ ލެބޯޓްރީއެއްކަން ހަނދާންކޮށްދޭ ދަތުރެކެވެ.

އެލެގްޒެންޑަރ އަގަސީޒްގެ 1901-1902 ގެ ދަތުރުފުޅަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ފޮޓޯގްރަފީގެ ރެކޯޑުތަކަށް ބަލާއިރު ރަނުގެ ޚަޒާނާއެކެވެ. މި ދަތުރުގައި ނަގާފައިވާ ފޮޓޯތަކާ ބެހޭ ބައެއް ތަފްސީލީ މަޢުލޫމާތު ތިރީގައި އެވަނީއެވެ.

1. ފޮޓޯތަކުގެ މައިގަނޑު ބާވަތްތައް
އަގަސީޒްގެ ޓީމުން ނެގި ފޮޓޯތައް މައިގަނޑު ތިން ބަޔަކަށް ބަހާލެވެއެވެ:

• ޖިއޮގްރަފީ އަދި ތަބީޢީ މަންޒަރުތައް: ރަށްރަށުގެ ގޮނޑުދޮށްތަކާއި، ފަރުތަކާއި، ވިލުތައް ފެންނަ ފޮޓޯތައް. މީގެ ތެރޭގައި އަތޮޅުތަކުގެ ގުދުރަތީ ބައްޓަން ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން ހުރެއެވެ.
• އާސާރީ ބިނާތަކާއި އިމާރާތްތައް: މާލޭގެ ހުކުރު މިސްކިތާއި، އޭރުގެ ރަސްކަމުގެ ގަނޑުވަރުގެ ބައެއް ސަރަހައްދުތަކާއި، މިނާރާއި، އެކި ރަށްރަށުގައި ހުރި ޒިޔާރަތްތަކުގެ ފޮޓޯތައް ހިމެނެއެވެ.
• އިޖުތިމާޢީ ދިރިއުޅުން: އޭރުގެ ދިވެހިންގެ ހެދުން އެޅުމުގެ ވައްޓަފާޅި، މަސްވެރިކަމަށް ބޭނުންކުރި ދޯނިފަހަރު (މަސްދޯނި އަދި ބައްތެލި)، އަދި ރަށްފުށުގެ އާދައިގެ ދިރިއުޅުން ދައްކުވައިދޭ މަންޒަރުތައް.

2. ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބައެއް ފޮޓޯތައް

• މާލޭގެ ބަނދަރު: 1901 ވަނަ އަހަރު މާލޭގެ ބަނދަރުމަތި އޮތް ގޮތާއި، މޫދު ކައިރީގައި ހުރި ބައެއް ބިނާތައް މި ފޮޓޯތަކުން ފެނެއެވެ.
• ރަށްރަށުގެ މަގުތައް: އޭރުގެ މަގުތަކުގައި ހުރި ރުއްގަހާއި، ގެދޮރު އަޅާފައި ހުރި ގޮތުގެ ސާފު ތަސްވީރުތައް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
• ސައިންޓިފިކް މަސައްކަތް: "އެސް.އެސް އަމްރާ" ބޯޓުގެ މަތީގައި ސައިންސްވެރިން މަސައްކަތްކުރާ މަންޒަރުތަކާއި، ބޭނުންކުރި އާލާތްތަކުގެ ފޮޓޯތައް.

3. މި ފޮޓޯތައް މިހާރު ހުރީ ކޮންތާކު؟

މި ދަތުރުގެ ފޮޓޯތަކާއި، ނެގަޓިވްތަކާއި، ކުރެހުންތަކުގެ ބޮޑުބައެއް މިހާރު ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބަލަހައްޓަމުންދަނީ އެމެރިކާގެ ހާވަޑް ޔުނިވަރސިޓީގެ މިއުޒިއަމް އޮފް ކޮމްޕަރޭޓިވް ޒޫލޮޖީ (Museum of Comparative Zoology) ގައެވެ. މީގެ އިތުރުން ބައެއް ފޮޓޯތައް ސްމިތްސޯނިއަން އިންސްޓިޓިއުޝަން (Smithsonian Institution) ގެ އަرشީފުގައިވެސް ހުރެއެވެ.

4. ތާރީޚީ މުހިންމުކަން

މި ފޮޓޯތަކަކީ ހަމައެކަނި ރީތި މަންޒަރުތަކެއް ނޫނެވެ. މިއީ:

• މޫސުމީ ބަދަލުތައް ދެނެގަތުމަށް: 120 އަހަރު ކުރިން ރަށްރަށުގެ ގޮނޑުދޮށްތައް ހުރި ގޮތާއި މިހާރު އޮތް ގޮތް އަޅާކިޔުމަށް ސައިންސްވެރިން ބޭނުންކުރާ ހެކިތަކެކެވެ.
• ޘަޤާފީ ދިރާސާއަށް: ދިވެހިންގެ ކުރީގެ އާދަކާދަތަކާއި، އިމާރާތްކުރުމުގެ ފަންނު ދެނެގަތުމަށް ތާރީޚީ އިލްމުވެރިންނަށް ލިބޭ ވަރަށް މުހިންމު މައުލޫމާތެކެވެ.

އަގަސީޒްގެ ފޮތް "The Coral Reefs of the Maldives" ގެ ޑިޖިޓަލް ކޮޕީއެއްގައި މި ފޮޓޯތަކުގެ ތެރެއިން ގިނަ ފޮޓޯތަކެއް ބަލާލެވޭނެއެވެ.

މި ފޮޓޯތައް ހިމެނޭ މުހިންމު ލިންކްތައް ތިރީގައި އެވަނީއެވެ:

1. HathiTrust Digital Library: މިއީ އަގަސީޒްގެ ފޮޓޯތައް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ބަލާލެވޭނެ އެއް ސައިޓެވެ. އޭނާގެ ފޮތް ކަމަށްވާ "The Coral Reefs of the Maldives" ގެ ދެވަނަ ވޮލިއުމްގައި (Volume 2: Plates) ހުރިހާ ތާރީޚީ ފޮޓޯތަކެއް ހިމެނެއެވެ.

   • HathiTrust - The Coral Reefs of the Maldives (Plates)

2. Harvard University (Ernst Mayr Library): މި ފޮޓޯތަކުގެ އަސްލު މިހާރު ހުރީ ހާވަޑް ޔުނިވަރސިޓީގައެވެ. އެތަނުގެ ޑިޖިޓަލް ކަލެކްޝަނުން ބައެއް ފޮޓޯތައް ފެންނަން ހުރެއެވެ.

   • Alexander Agassiz Expedition Images Collection

3. Google Books: މި ފޮތުގެ ބައެއް އެޑިޝަންތައް ގޫގުލް ބުކްސްއިން ވެސް ފެންނަން ހުރެއެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ފޮޓޯތަކުގެ ކޮލިޓީ އެހާ ސާފެއް ނުވާނެއެވެ.

   • The Coral Reefs of the Maldives - Google Books

ޑައުންލޯޑް ކުރާނެ ގޮތް:

• HathiTrust ފަދަ ސައިޓްތަކުން ވަކިވަކި ޞަފްޙާތައް (Page images) "JPEG" ނުވަތަ "PDF" ފޯމެޓްގައި ސޭވް ކުރެވޭނެއެވެ.

• މި ފޮޓޯތަކަކީ މިހާރު Public Domain (އާންމު މިލްކެއްގެ) ގޮތުގައި ބެލެވޭ އެއްޗަކަށް ވާތީ، ތާރީޚީ ދިރާސާއަކަށް ބޭނުންކުރުމުގައި އެއްވެސް ހުރަހެއް ނެތެވެ.