ދިވެހިރާއްޖެ މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ގުދުރަތުގެ ފުރިހަމަކަން ލިބިފައިވާ ރީތި ހިތްގައިމު މަންޒިލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ކޮންމެ އަހަރަކު ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުން ފަތުރުވެރިން، އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މެދުގައި އޮތް މި އަމާން ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރަނީ ހަމަހިމޭންކަން ހޯދުމަށެވެ.

އެހެންނަމަވެސް ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތަކީ، މި އަމާން ގައުމު ވަނީ އިންސާނީ ތާރީޚުދުށް އެންމެ ނުރައްކާތެރި ހަނގުރާމައިގެ ތެރެއަށް ވަދެފައެވެ.

ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު، ދިވެހިރާއްޖެ ވެގެންދިޔައީ އިއްތިހާދީ ބާރުތަކުގެ (Allied Forces) ސިއްރު މަރުކަޒަކަށެވެ. ޖަޕާނުގެ ޖާސޫސުންނަށް ސިއްރުން ބިނާކުރި މި މަރުކަޒުގައި ހަނގުރާމަ މަތީ މަނަވަރުތަކާއި، ސަބްމެރިންތަކާއި، ބޮން އަޅާ ބޯޓުތައް ހަރަކާތްތެރިވިއެވެ. އަދި އޭރުގެ އާދައިގެ މަސްވެރި ރަށްތަކުގައި އެތައް ސަތޭކަ ސިފައިންނެއް ގާއިމުވެ ތިއްބެވެ.

މި ފޮރުވިފައިވާ ތާރީޚަކީ ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުން ބޭރުގައި ގިނަބަޔަކު ހަނދާން ނެތިފައިވާ ތާރީޚެކެވެ. މިއީ ވިހިވަނަ ގަރުނު ބަދަލުކޮށްލި ދުނިޔެވީ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގައި ރާއްޖެއިން އަދާކުރި މުހިންމު ދައުރެވެ.

ރާއްޖޭގެ ޖިއޮގްރަފީގެ މުހިންމުކަން

ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނަނީ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މެދުގައި، ގާތްގަނޑަކަށް 800 ކިލޯމީޓަރުގެ ދިގުމިނަށް ފެތުރިފައެވެ. މި ސަރަހައްދަކީ ތިިރީގައިވާ މުހިންމު ސަރަހައްދުތައް ގުޅުވައިދޭ މައި މަގެކެވެ:
- މެދުއިރުމަތި
- އިރުމަތީ އެފްރިކާ
- އިންޑިއާ އާއި އޭރުގެ ސިލޯން (ސްްރީލަންކާ)
- ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާ

ޒަމާނުއްސުރެ މި ކަނޑުގެ މަގުތަކަކީ އަރަބިންނާއި، އިންޑިއާ މީހުންނާއި އަދި ޗައިނާގެ ވިޔަފާރި ގާފިލާތައް ދަތުރުކުރި މަގުތަކެވެ. ނަމަވެސް ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި މި މަގުތައް ބަދަލުވީ އަސްކަރީ ސާމާނު އުފުލާ މައި ކޮރިޑޯތަކަށެވެ. މެދުއިރުމަތީގެ ތެލާއި، އިންޑިއާގެ ސިފައިންނާއި، އިނގިރޭސިވިލާތާއި އެމެރިކާގެ ހަތިޔާރުތައް އޭޝިއާ އާއި އެފްރިކާގެ ހަނގުރާމައިގެ މައިދާންތަކަށް ފޮނުވުނީ މި މަގުންނެވެ. މި މަގުތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް އޮންނަ ބަޔަކަށް ހަނގުރާމައިގެ ކުރިބޯށި ލިބޭނެކަން ކަށަވަރެވެ.

އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ހަނގުރާމަ

1941 ވަނަ އަހަރު ހަނގުރާމަ އޭޝިއާއަށް ފެތުރިގެން ދިޔުމާއެކު، ޖަޕާނުން ހަލުވިކަމާއެކު ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާގެ ބޮޑު ސަރަހައްދެއް ހިފިއެވެ. މަދު މަސްތަކެއްގެ ތެރޭގައި:
- ސިންގަޕޫރު ޖަޕާނުގެ އަތްދަށަށް ދިޔުން
- ބަރުމާ (މިއަންމާ) އަށް އަރައިގަތުން
- ޖަޕާނުގެ މަނަވަރުތައް އިންޑިއާ ކަނޑަށް ވަނުން

1942 ވަނަ އަހަރުގެ އެޕްރީލް މަހު ޖަޕާނުން އިންޑިއާ ކަނޑުގައި ދިން ވަރުގަދަ ހަމަލާތަކުގައި ސިލޯންގައި ހުރި އިނގިރޭސި މަރުކަޒުތަކަށް ބޮން އެޅިއެވެ. މިއާއެކު އިނގިރޭސި "އީސްޓަން ފްލީޓް" ނުރައްކަލުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓުނެވެ. މި ފްލީޓް ސަލާމަތްކުރުމަށްޓަކައި ޖަޕާނުގެ ލޮލަށް ނުފެންނާނެ ސިއްރު މަރުކަޒެއް އިނގިރޭސިންނަށް ބޭނުންވިއެވެ. އެތަނަކީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނުން އޮތް އައްޑޫ އަތޮޅެވެ.

ސިއްރު މަރުކަޒު: "ޕޯޓް ޓީ" (Port T)
އިނގިރޭސި ރޯޔަލް ނޭވީއިން އައްޑޫ އަތޮޅުގައި ގާއިމުކުރި ސިއްރު މަރުކަޒަށް ދީފައިވާ ކޯޑު ނަމަކީ "ޕޯޓް ޓީ" އެވެ.

މިތަނުގެ މަސައްކަތް 1941 ވަނަ އަހަރު ފެށުނެވެ. އޭރު އަދި ޖަޕާނުން ހަނގުރާމައަށް ނުވަދެއެވެ. އިނގިރޭސިން ދުރާލާ ވިސްނާފައިވަނީ ސިންގަޕޫރު ބަލިވެއްޖެ ހާލަތެއްގައި ބޭނުންކުރާނެ އިތުރު މަރުކަޒެއް އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ފުން ސަރަހައްދެއްގައި އޮންނަން ޖެހޭނެ ކަމަށެވެ.

އައްޑޫ އަތޮޅު ހިޔާރުކުރުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބުތަކަކީ:
- މަނަވަރުތައް ފޮރުވާފައި ބޭއްވޭވަރުގެ ބޮޑު ގުދުރަތީ ފަޅެއް އޮތުން.
- ފަރުތަކުގެ ސަބަބުން ގުދުރަތީ ރައްކާތެރިކަމެއް ލިބުން.
- އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރާ ކަނޑުގެ މަގުތަކާ ދުރުގައި އޮތުން.
- ޖަޕާނުގެ ވައިގެ މަރުކަޒުތަކާ ފޯރާފަށަށްވުރެ ދުރުގައި އޮތުން.

ހަނގުރާމައިގެ ކޯއްޓޭ ބިނާކުރުން

"ޕޯޓް ޓީ" އަކީ ހަމައެކަނި މަނަވަރުތައް އަޅާފައި ބާއްވާ ތަނެއް ނޫނެވެ. މިއީ އައްޑޫގެ ގިނަ ރަށްތަކަކަށް ފެތުރިފައިވާ ބޮޑު އަސްކަރީ މަރުކަޒެކެވެ. މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބޭނުންކުރި ރަށްތަކަކީ:
- ގަން
- ހިތަދޫ
- މަރަދޫ
- ފޭދޫ
ގަމުގައި އިނގިރޭސި އިންޖިނިއަރުން ގަސްތައް ކަނޑާ ސާފުކޮށް، މުރަކައާއި ހިލަ ބޭނުންކޮށްގެން ބޮޑެތި މަތިންދާބޯޓު ޖެއްސޭނެ ރަންވޭއެއް ތައްޔާރުކުރިއެވެ. އެހެން ރަށްރަށުގައި ތެޔޮ ރައްކާކުރާ ތަންތަނާއި، ހަތިޔާރު ގުދަންތަކާއި، ރޭޑިއާރު ސްޓޭޝަންތައް ބިނާކުރިއެވެ. އަދި އަތޮޅުގެ ވަންނަ ކަނޑުއޮޅިތަކުގައި ސަބްމެރިންތަކަށް ނުވަދެވޭނެހެން ވަރުގަދަ ދާޖަހާފައިވެއެވެ. 1943 ވަނަ އަހަރު އައިއިރު، އެތަނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 4,000 ސިފައިން ހަރަކާތްތެރިވަމުން ދިޔައެވެ.

"ބްރިޓިޝް ލޯޔަލްޓީ" އަށް ދިން ހަމަލާ

ޕޯޓް ޓީ އަކީ ސިއްރު ތަނަކަށް ވިޔަސް، ދޭތެރެއަކުން ދުޝްމަނުންގެ ހަމަލާތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. 9 މާރިޗު 1944 ގައި އަތޮޅު ތެރޭގައި ހިނގި އެންމެ ނުރައްކާތެރި ހާދިސާއަކީ އިނގިރޭސިންގެ ތެޔޮ އުފުލާ މަނަވަރު "ބްރިޓިޝް ލޯޔަލްޓީ" އަށް ޖަރުމަނުގެ ސަބްމެރިން އަކުން ދިން ހަމަލާއެވެ.

ޖަރުމަނުގެ U-183 ސަބްމެރިންއިން ފޮނުވާލި ޓޯޕިޑޯ ހަމަލާ އެރީ މަނަވަރުގެ އިންޖީނު ރޫމަށެވެ. ނަމަވެސް އެ މަނަވަރު އެވަގުތު އަޑިއަކަށް ނުދެއެވެ. މަރާމާތަށްފަހު ހަނގުރާމަ ނިމެންދެން ބޭނުންކުރުމަށްފަހު، 1946 ގައި އެ މަނަވަރު ވަނީ އައްޑޫ އަތޮޅު ތެރެއަށް ފައްތާލާފައެވެ. މިއަދު އެއީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ މަޝްހޫރު އެއް ޑައިވިންގް ސްޕޮޓެވެ.

ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް ކުރި އަސަރު

ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ދިވެހިންނަށް ކުރިމަތިވީ ވަރަށް ދަތި ދުވަސްތަކެކެވެ. ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާ ހަނޑޫ، ހަކުރު އަދި ކާޑުގެ ބާވަތްތައް ސިލޯނުން ގެނައުމަށް ހުރަސްތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި "ބޮޑު ތަދުގެ" ދުވަސްވަރުގެ ގޮތުގައި ފާހަގަވެފައިވާ ބަނޑުހައިހޫނުކަމުގެ ދުވަސްތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. ކާނާ މަދުވުމާއި އިގްތިސާދީ ދަތިކަން އިންތިހާއަށް ދިޔައެވެ.

RAF Gan: ފިނި ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު

1945 ގައި ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމަ ނިމުމުން އިނގިރޭސިން ބައެއް ތަންތަން އުވާލި ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ މުހިންމުކަން ކުޑައެއް ނުވިއެވެ. 1957 ގައި އިނގިރޭސި ވައިގެ ސިފައިން (RAF) ގަމުގައި ދާއިމީ މަރުކަޒެއް ބިނާކުރިއެވެ. މިއީ "RAF Gan" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވި ތަނެވެ.

މި މަރުކަޒުގެ ސަބަބުން އައްޑޫގެ އިގްތިސާދަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އައެވެ. ދިވެހިންނަށް ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތައް ލިބި، އާ ޓެކްނޮލޮޖީއާއި އިނގިރޭސި ތައުލީމަށް މަގުފަހިވިއެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ސިޔާސީ ގޮތުން "ޔުނައިޓެޑް ސުވަދީބް ރިޕަބްލިކް" އުފެދުމަށްވެސް މަގުފަހިވި އެއް ސަބަބެވެ.

މި ތާރީޚުގެ މުހިންމުކަން

1965 ގައި ރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ލިބި، 1976 ގައި އިނގިރޭސިން ގަމުން ފޭބިއިރު، އެމީހުން ދޫކޮށްފައިދިޔަ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރަކީ މިއަދުގެ ގަން އިންޓަނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓުގެ ބިންގަލެވެ.

މިއަދު ޕޯޓް ޓީގެ މާބޮޑު ނިޝާނެއް ފެންނަން ނެތް ނަމަވެސް، ކަނޑުގެ އަޑީގައި އޮތް ބްރިޓިޝް ލޯޔަލްޓީ އަކީ އެ ބިރުވެރި ހަނގުރާމައިގެ ހަނދާނެކެވެ. ތާރީޚުން ދައްކައިދެނީ ރާއްޖެއަކީ ކިތަންމެ ކުޑަ ގައުމެއް ނަމަވެސް، ދުނިޔޭގެ ބޮޑެތި ހާދިސާތަކުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރި އަދި އަދާކުރަމުންދާ ގައުމެއް ކަމެވެ.

މައިގަނޑު ރިފަރެންސްތައް (މަސްދަރުތައް) ތިރީގައި އެވަނީއެވެ:

1. ފޮތްތަކާއި ލިޔުންތައް

Xavier Romero-Frías (The Maldive Islanders): މިއީ ދިވެހިންގެ އާދަކާދައާއި ތާރީޚާ ގުޅޭގޮތުން ލިޔެފައިވާ އެންމެ ފުންނާބު އުސް އެއް ފޮތެވެ. މީގައި ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު ދިވެހިންގެ އިޖުތިމާއީ ހާލަތަށް އައި ބަދަލުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

Clarence Maloney (People of the Maldive Islands): ރާއްޖޭގެ ރަށްތަކާއި މީހުންނާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެފައިވާ މި ފޮތުގައި، ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކާއި އިނގިރޭސިންނާ އޮތް ގުޅުމުގެ މައްޗަށް އަލިއަޅުވާލާފައިވެއެވެ.

Peter Doling (From Port T to RAF Gan): މިއީ އައްޑޫގައި އޮތް އިނގިރޭސި އަސްކަރީ މަރުކަޒުގެ ތާރީޚު (1941-1975) އެންމެ ތަފްސީލުކޮށް ލިޔެފައިވާ ފޮތެވެ. މީގައި ބޭނުންކުރި މަތިންދާބޯޓުތަކާއި، އިންޖިނިއަރިންގް މަސައްކަތްތަކުގެ ތަފްސީލު ހިމެނެއެވެ.

2. އަސްކަރީ އަރުޝީފުތައް (Military Archives)

Royal Navy Research Archive: އައްޑޫ އަތޮޅުގައި އޮތް "ޕޯޓް ޓީ" ބިނާކުރި ގޮތާއި، އެތަނުގައި ހަރަކާތްތެރިވި މަނަވަރުތަކުގެ ރެކޯޑްތައް މި އަރުޝީފުން ފެންނަން ހުންނާނެއެވެ.

National Archives (UK): އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ގައުމީ އަރުޝީފުގައި ހުރި "Eastern Fleet" އާ ގުޅޭ ލިޔެކިޔުންތަކުން، ޖަޕާނުގެ ހަމަލާތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް އައްޑޫ ބޭނުންކުރި ސިއްރު ރޭވުންތައް ހާމަވެއެވެ.

3. ކަނޑުގެ އަޑީގެ ތާރީޚު

British Loyalty Wreck: މިއީ އައްޑޫ ފަޅުތެރޭގައި އޮތް "ބްރިޓިޝް ލޯޔަލްޓީ" މަނަވަރާ ބެހޭ މައުލޫމާތެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޖަރުމަނުގެ U-183 ސަބްމެރިންއިން ހަމަލާދިން ގޮތުގެ ލޮގް ފޮތްތަކާއި، މިހާރު އެ މަނަވަރު އޮތް ހާލަތުގެ ޑައިވިންގް ރިޕޯޓްތައް ހިމެނެއެވެ.