އިލްމުވެރި ދަންނަބޭކަލުން ސިފަކުރައްވާ ގޮތުގައި އިސްލާމް ދީނަކީ ފިތުރަތުގެ ދީނެއް ނުވަތަ ގުދުރަތުގެ ދީނެކެވެ. އަދި މިނިވަންކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ދީނެކެވެ. އެހެނީ، ދީނުގައި މަޖުބޫރުކަމެއް ނެތެވެ. މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ ބަގަރާ ސޫރަތުގެ 256 ވަނަ އާޔަތުގައި ވަހީ ކުރައްވާ އަންގަވާފައި ވެއެވެ. 'لَااِکرَاہَ فِی الدِّینِ' މި އާޔަތުގެ މަފުހޫމަކީ، އިސްލާމް ދީނަށް ވަނުމުގައި މަޖުބޫރުކަމެއް ނެތެވެ. މި ނަޒަރިއްޔާތު ބާރުއަޅަނީ އިސްލާމްދީން ފަރުމާކުރެވިފައިވަނީ އިންސާނާގެ ތަބައީ ތަބީއަތާ، ފިތުރަތާ އެއްގޮތަށް އިންސާނާގެ ސިކުނޑި އާއި ނަފްސު މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ ނޫން އެހެން މަހުލޫގަކަށް އަޅުވެތިވުމުން މިނިވަންކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ.

އިސްލާމްދީނަކީ ފިތުރަތުގެ ދީނެއް

ފިތުރަތު (އިންނެޓް ޑިސްޕިޝަން): ކީރިތި ގުރުއާނުގެ ރޫމު ސޫރަތުގެ 30 ވަނަ އާޔަތުގައި މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ އިސްލާމް ދީން ސިފަކުރައްވާފައި ވަނީ ފިތުރަތުގެ ގޮތުގައެވެ. 'فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا' މި އާޔަތުގެ މަފުހޫމަކީ، ފަހެ، ކަލޭފާނުގެފާނުގެ މޫނުފުޅު އިސްލާމް ދީނާ ކުރިމަތިކުރާށެވެ. އެއީ، މީސްތަކުން އެ ފިތުރަތެއްގެ މައްޗަށް އުފެއްދެވި ފިތުރަތެވެ. ފިތުރަތުގެ މާނައަކީ އެއްކައުވަންތަކަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައި އިންސާނާގެ ކިބައިގައި ލައްވާފައިވާ ސިފައެވެ.

ތަބީއަތާ އެއްގޮތްވުން (އެލައިންމެންޓު އޮފް ނޭޗަރ): އިސްލާމީ މަންހަޖު ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި އޭގެ ޝަރީއަތާއި، އަޅުކަމާއި، އިޖުތިމާއީ ގަވާއިދުތަކަކީ އިންސާނާގެ ބޭނުންތަކާއި، ބުއްދިއާއި، ފިތުރަތާ އެއްގޮތް ކަންތައްތަކެވެ.

ދިރިއުޅުމުގެ މަގުސަދު (ޕާޕޯސް އޮފް ލައިފް): އިންސާނާ އުފައްދަވާފައިވަނީ އިލާހީ މަގުސަދެއްގައެވެ. އެއީ އެ އިލާހަށް އަޅުކަންކޮށް، ބިން އާރާސްތުކުރަމަށެވެ. މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ ޒާރިޔާތު ސޫރަތުގެ 56 ވަނަ އާޔަތުގައި އަންގަވައި ވަހީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. 'وَمَا خَلَقۡتُ الۡجِنَّ وَالۡاِنۡسَ اِلَّا لِيَعۡبُدُوۡنِ‏' މި އާޔަތުގެ މަފުހޫމަކީ، ތިމަން އިލާހަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް މެނުވީ އިންސާނުންނާއި ޖިންނީން ނުހައްދަވަމެވެ.

އިސްލާމްދީނާއި މިނިވަންކަން

ޒަމީރުގެ މިނިވަންކަން (ފުރީޑަމް އޮފް ކޮންސެންސް): އިސްލާމީ ރިސާލަތު އުނގަންނައިދޭ ގޮތުގައި އީމާންތެރިކަމަކީ މަޖުބޫރުކަމެއް ނެތި އެމީހެއްގެ އަމިއްލަ އިހުތިޔާރު ﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާއަށް ހާލިސްކޮށް ކުރާކަމެކެވެ. އެކަމުގައި މަޖުބޫރުކުރުމެއް ނުވެއެވެ.

ފަރުދީ މިނިވަންކަން (އިންޑިވިޖުއަލް ލިބަޓީ): އިސްލާމްދީނަކީ ފިކުރީ މިނިވަންކަމާއި ފަރުދީ ޒިންމާއަށް ހިތްވަރުދޭ ދީނެކެވެ. ގުރުއާނާއާއި މާތް ރަސޫލާގެ ސުންނަތުން މަގު ކޮށައިދީފައިވަނީ ކޮންމެ ފަރުދަކީވެސް އޭނާގެ އަމިއްލަ ކޮންޓުރޯލުކުރުމުގެ ގާބިލުކަން ލިބިފައިވާ މީހަކަށް ހެދުމަށެވެ.

އަނިޔާވެރިކަމުން މިނިވަންވުން (ލިބަރޭޝަން ފުރަމް ޓިޔަރަނީ): އިސްލާމްދީނުގައި 'މިނިވަންކަން' މާނަކުރެވެނީ އިންސާނީ ރޫހާނީ އިހުސާސުތަކާއި، އެހެން އިންސާނުންނާއި ޖަނަވާރުންގެ އަޅުވެތިކަމުން މިނިވަންކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި މިނިވަންކަމުގެ އެންމެ ފަހި މަގުސަދަކީ ހަމައެކަނި މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާއަށް އަޅުވެތިވެ، ކިޔަމަންވުމެވެ.

އިޖުތިމާއީ އަދި ދީނީ ހައްގުތައް (ސޯސަލް އެންޑް ރިޖިލަސް ރައިޓްސް): އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީއަތް ބާވާލެއްވުނުތާ ކުރީކޮޅު ދިރިއުޅުމާއި، ކަރާމާތާއި، އަމިއްލަ މުދަލުގެ ހައްގުތައް ގާއިމުކޮށް ދިނެވެ. އަދި ގައިރު މުސްލިމުންނަށް ނުވަތަ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނަށް އެބައިމީހުންގެ ދީނަށް އުޅުމުމުގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކޮށް ދިނެވެ.

ކޮންޓެކްސްޗުއަލްގެ ތަފާތާއި އަދި ތަފުސީރު

ޒިންމާއާއި މުތުލަގު މިނިވަންކަން (ރެސްޕޮންސިބިލިޓީ ވ. އެބުޒޮލިޔުޓު ފުރީޑަމް): އިސްލާމްދީނުގައި މިނިވަންކަމުގެ ތަސައްވުރަކީ މުތުލަގު ތަސައްވުރެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ 'ޒިންމާދާރު މިނިވަންކަން' ނުވަތަ އަހުލާގީ މިނިވަންކަމެވެ. ފަރުދީ މިނިވަންކަން ވަކި އިމެއްގައި ގައިދު ކުރެވިފައިވަނީ އެހެން ފަރުދުންގެ ހައްގުތައް ރައްކާތެރިކޮށް ހިމާޔަތް ކުރުމެވެ. އަދި އިސްލާމީ ޝަރީއަތަކީ ތިމާގެ ފުށުން އެހެން މީހުންނަށް ލިބިދާނޭ ގެއްލުންތަކާއި، އަނިޔާތަކުން މުޖުތަމައު ރައްކާތެރި ކުރުމަށްޓަކައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އަމަލީ ގާނޫނެކެވެ.

ކުލެސިކަލް ގާނޫނާއި ސަގާފަތް (ކުލެސިކަލް ލޯ އެންޑް ޓުރެޑިޝަން): ކީރިތި ގުރުއާނުގައި ވަނީ މިނިވަންކަމުގެ އާއްމު ވަރަގަދަ އޮނިގަޑެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައެވެ. އަދި ސަގާފީ ތަފުސީރުތަކާއި ކުލެސިކަލް އިސްލާމީ ގާނޫނު ނުވަތަ ޝަރީއަތުގެ ތެރެއިން ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި ގައިރު މުސްލިމުންގެ މިނިވަންކަމަށް ނުވަތަ އަގީދާ ފާޅުކުރުމުގައި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެއެވެ.

ތާރީހީ އަދި ޒަމާނީ އެޕްލިކޭޝަން (ހިސްޓުރިކަލް އެންޑު މޮޑަން އެޕްލިކޭޝަން): އިސްލާމީ ތާރީހަކީ ދީނީ ކަންކަން އެންމެ މަތީ ދަރަޖައަށް ތަހައްމަލުކުރުން ދައްކުވައިދީފައިވާ ދީނެކެވެ. އެހެން ދީންތަކަށް އިހުތިރާމުކުރުމުގައި ނަމޫނާ ބައެކެވެ. ނަމަވެސް މި ޒާމާނުގައި މަދުނަމަވެސް މުސްލިމުންގެ ކިބައިން މި ސިފަ އުނިވަމުންދާކަމީ ހިތާމަހުރި ކަމެކެވެ.

ހުލާސާކޮށް ދަންނަވާނަމަ ދެންނެވޭނީ، އިސްލާމްދީނަކީ އިންސާނާގެ ފިތުރަތާއި، މިނިވަންކަމާއި، އަހުލާގީ މިންގަޑު އެއްކީލިކޮށް، ﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާއަށް ބޯލަނބާ ކިޔަމަންގަތުމުގައި ބެލެންސް ހިފަހައްޓާ ދީނެކެވެ. މި ދީނުގައި ހައްދުފަހަނަ އަޅާ ދިޔުމެއް ނެތެވެ. އެހެން މީހުންގެ ހައްގުތަކަށް އަރައިގަނެ އަނިޔާވެރިވުމެއް ނެތެވެ. 

މާތްﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ ގަސަސް ސޫރަތުގެ 77 ވަނަ އާޔަތުގައި ވަހީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. 'وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ' މި އާޔަތުގެ މަފުހޫމަކީ، އަދި ތިބާއަށް ﷲ ދެއްވި ތަކެތިން ހޭދަކޮށް، އާހިރަތަށް އެދޭށެވެ. އަދި ތިބާއަށް ދުނިޔެއިން ލިބެންވީ ބައިގެ މަތިން ހަނދާން ނައްތައި ނުލާށެވެ. އަދި ތިބާއަށް ﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ އިހުސާންތެރިވެ ވޮޑިގެންވާފަދައިން އެހެން މީހުންނާމެދު އިހުސާންތެރިވާށެވެ. އަދި ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމަށް އެދި އުޅޭ މީހުންގެ ތެރެއިން ތިބާ ނުވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ފަސާދަކުރާ މީހުންދެކެ ﷲ ސުބުހާނަހޫ ވަތައާލާ ލޯބިވޮޑިގެން ނުވެއެވެ.