ޕާޝިޔާގެ ރަސްކަމަށް 2،500 އަހަރު ފުރުން ފާހަގަކުރުމަށް 1971 ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި އިހުތިފާލަކީ 20 ވަނަ ގަރުނުގައި ހިނގާދިޔަ އެންމެ އާދަޔާޚިލާފު، އަދި އެހާމެ ބޮޑު ބަހުސެއް އުފެދުނު ދައުލަތުގެ ހަރަކާތެކެވެ. އީރާނުގެ އެންމެ ފަހުގެ ރަސްގެފާނު މުޙައްމަދު ރިޒާ ޕަހްލަވީ އިންތިޒާމުކުރެއްވި މި ހަރަކާތް ބޭއްވީ، ގަދީމީ ޕާޝިޔާގެ ތަހުޒީބުގެ ރަމްޒީ މަރުކަޒު ކަމުގައިވާ ޕާސެޕޮލިސްގެ އާސާރީ ބިނާތަކުގެ ތެރޭގައެވެ. މިއީ އީރާނުގެ ރަސްކަމުގެ މާޒީއާއި އެ ގައުމުގެ ޒަމާނީ އުންމީދުތަކާ ގުޅުވައިދިނުމަށް ފަރުމާކުރެވުނު ކުލަގަދަ ހަރަކާތެކެވެ.

ނަމަވެސް، މި ކަންތައް ނިމިގެންދިޔައީ އިސްރާފާއި، ފަރަގުތަކާއި، އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން ހެދުނު ގޯހެއްގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެއީ އެ ހަފުލާއަށް ދިހަ އަހަރުވެސް ނުވަނީސް، އީރާން އިންގިލާބުގެ ތެރެއިން އެ ގައުމުގެ ރަސްކަން ވެއްޓުމަށް މެދުވެރިވި އެންމެ ބޮޑު އެއް ސަބަބެވެ.

ގަދީމީ ކާމިޔާބީތަކާ ގުޅިފައިވާ އުފާފާޅުކުރުމެއް

1971 އޮކްޓޫބަރު 12 އިން 16 އަށް ބޭއްވުނު މި އިހުތިފާލުތަކަކީ، ގާތްގަނޑަކަށް އީސާގެފާނުގެ 550 އަހަރު ކުރިން ސައިރަސް ދަ ގްރޭޓް ޕާޝިޔާގެ ރަސްކަން ބިނާކުރެއްވި ހަނދާން އާކުރުމުގެ ގޮތުން ބޭއްވުނު ހަރަކާތްތަކެކެވެ. މުޙައްމަދު ރިޒާ ޕަހްލަވީ ބޭނުންފުޅުވީ، ދުނިޔޭގެ އެންމެ ދުވަސްވީ އެއް ރަސްކަމުގެ ސިލްސިލާއާ އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަން ގުޅުވައިދީ، 2،500 އަހަރުވީ މެދުނުކެނޑޭ ރަސްކަމެއްގެ ވާރިސެއްގެ ގޮތުގައި އަމިއްލަފުޅަށް ދެއްކެވުމަށެވެ.

މި ހަރަކާތް ފެށުނީ ސައިރަސްގެ މަގްބަރާ ކައިރީގައި ބޭއްވުނު ސީރިއަސް ރަސްމިއްޔާތަކުންނެވެ. އެތަނުގައި ޝާހު ވަނީ އެ ގަދީމީ ރަސްގެފާނަށް އިޙްތިރާމް އަދާކުރައްވައި، އޭނާއަކީ އިންސާފާއި، ކެތްތެރިކަމާއި، އަދި އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ ކުރީގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައެވެ. މިއީ މަޝްހޫރު "ސައިރަސް ސިލިންޑަރު" އާ ގުޅުވައިގެން ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅުތަކެކެވެ

ނުދެކޭފަދަ މުއްސަނދިކަމެއްގެ މަންޒަރެއް

މި އިހުތިފާލު ބޭއްވުމަށްޓަކައި، ޕާސެޕޮލިސް ކައިރީގައި އޮންނަ ސަހަރާގައި ވަގުތީގޮތުން ވަރަށް ހަައިބަތު ބޮޑު، އަގުބޮޑު ސިޓީއެއް ބިނާކުރެވުނެވެ. ފަރަންސޭސި ކުންފުންޏަކުން ފަރުމާކުރި މި ސިޓީގައި ހިމެނެނީ ތަރިއެއްގެ ބައްޓަމަށް އަތުރާލެވިފައިވާ، އޭސީ ކުރެވިފައިވާ މުއްސަނދި ފޭލިގެތަކެކެވެ. މީގެ ވަށައިގެން ބަގީޗާތަކާއި ބޭރުން ގެނެވުނު ގަސްތައް އިންދާފައިވެއެވެ. "ރަން ސިޓީ" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވި މި ތަން ބިނާކުރެވުނީ ޕާސެޕޮލިސް ކައިރިން 160 އޭކަރުގެ ސަރަހައްދެއްގައެވެ. މިއީ ގަދީމީ ޕާޝިޔާގެ މުއްސަނދިކަން ޒަމާނީ ގޮތަކަށް އަލުން ދައްކާލުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތެކެވެ.

ކޮންމެ މެހެމާނަކަށް ވެސް އެ ޒަމާނުގެ އެންމެ ކުރިއަރާފައިވާ ވަސީލަތްތައް، މިސާލަކަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ ސީދާ މުވާސަލާތީ ލައިންތައް ފަދަ ތަކެތި ފޯރުކޮށްދެވުނެވެ. މުޅި މި ސަރަހައްދު ރޭވިފައިވަނީ ދުނިޔޭގެ ނުފޫޒުގަދަ ފަރާތްތަކުގެ ހިތްތައް އަތުލުމަށާއި، އީރާނުގެ މުއްސަނދިކަމާއި އިންތިޒާމުކުރުމުގެ ގާބިލުކަން ދައްކާލުމަށެވެ.

މި ސިޓީގެ މައިގަނޑު ބަޔަކީ ތަރިއެއްގެ ބައްޓަމަށް ފަރުމާކޮށްފައިވާ ބަގީޗާތަކެއްގެ ވަށައިގެން ހުރި، ރަސްކަމުގެ ފޭލިގެތަކެއްގެ ސިފަ ޖައްސާފައިވާ 50 ލަގްޒަރީ އެޕާޓްމަންޓެވެ. މިތަނުގެ މާހައުލު އިތުރަށް ފުރިހަމަކުރުމަށް ޔޫރަޕުން 50،000 ލަވަކިޔާ ދޫނި ގެނެވުނެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ތެރެއިން ގިނަ ދޫނިތައް ސަހަރާގެ ހޫނުގަދަ މާހައުލަށް ކެތްނުކުރެވި މަރުވިއެވެ.

މި ހަރަކާތުގެ އިސްރާފުގެ މިންވަރު އިންތިހާއަށް 

ކެއުންބުއިން: ޕެރިހުގެ މަޝްހޫރު ރެސްޓޯރަންޓް "މެކްސިމްސް ޑި ޕެރިސް" ދެ ހަފުތާއަށް ބަންދުކޮށް، އެތަނުގެ ހުރިހާ މުވައްޒަފުން އީރާނަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ.

މެނޫ: ގާތްގަނޑަކަށް 18 ޓަނުގެ މޮޅު ކާބޯތަކެތި ތައްޔާރުކުރެވުނެވެ. މީގެ އިތުރުން 2,500 ފުޅި މޮޅު ޝެމްޕޭން (މީގެ ތެރޭގައި 1911 ވަނަ އަހަރުގެ މަދުން ނޫނީ ނުފެންނަ ވިންޓޭޖް ހިމެނޭ) ބޭނުންކުރެވުނެވެ.

ސާމާނު: މެހެމާނުންނަށް ކާންދިނީ "ލިމޯޖް" ޕޯސެލިންގެ އަގުބޮޑު ތަށިތަކުގައެވެ.

ދަތުރުފަތުރު: އިއްޒަތްތެރިން އުފުލުމަށް 250 މާސިޑީޒް-ބެންޒް ބޭނުންކުރިއިރު، 100 އަށްވުރެ ގިނަ ޕްރައިވެޓް ޖެޓް މި މުނާސަބަތަށް ހާއްސަކޮށް ޖެއްސިއެވެ. އަދި މި ސަރަހައްދާ ގުޅުވައިދިނުމަށް އާ ހައިވޭއެއް ބިނާކުރެވުނެވެ.

ހެދުން: ރަސްކަމުގެ ގަނޑުވަރުގެ މުވައްޒަފުންގެ ޔުނީފޯމް ފަރުމާކުރީ ލެންވިން އިންނެވެ. މިއީ ޔޫރަޕުގެ ފެޝަނާއި އީރާނުގެ ރަސްކަމުގެ ރަމްޒުތައް އެކުލެވޭ ގޮތަށެވެ.

ފަންނީ ހަރަކާތްތަކުގެ ތެރޭގައި، އީރާނުގެ ތާރީހު ދައްކައިދޭ ގޮތަށް 1,724 ސިފައިން ބައިވެރިވި އަސްކަރީ ޕެރޭޑަކާއި، ޕާސެޕޮލިސްގެ ބިނާތައް އަލިކޮށްލި ތިއޭޓަރިކަލް "ސައުންޑް އެންޑް ލައިޓް" ޝޯއެއް ހިމެނުނެވެ.

ދުނިޔޭގެ ބާރުވެރިންގެ އެއްވުން

މި އިހުތިފާލަށް ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުން 60 އަށްވުރެ ގިނަ ދައުލަތްތަކުގެ ވެރިންނާއި، ރަސްރަސްކަލުންނާއި، އަދި އިއްޒަތްތެރިން ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މިއީ އެ ޒަމާނުގައި ބޭއްވުނު އެންމެ ބޮޑު އެއް ޑިޕްލޮމެޓިކް އެއްވުމެވެ.

ޝާހީ އާއިލާތަކުގެ ބޭފުޅުންނާއި، ސިޔާސީ ލީޑަރުންނާއި، އަދި ބައިނަލްއަގުވާމީ މަންދޫބުންނަށް ތަޖުރިބާކުރަން ލިބުނީ މިސާލެއް ނެތް ފަދަ މުއްސަނދި މެހެމާންދާރީއެކެވެ. މި ހަރަކާތުގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަމަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 600 މެހެމާނުން ބައިވެރިވި ބޮޑު ޖާފަތެވެ. މީގައި އެންމެ މޮޅު ކާނާއާއި، ނާދިރު ރާތަކާއި، އަދި ފުރިހަމަ ރަސްމީ އިންތިޒާމުތައް ހިމެނުނެވެ. އެތައް ގަޑިއިރަކަށް ދެމިގެންދިޔަ މި ރޭގަނޑުގެ ކެއުމަކީ ޒަމާނީ ތާރީހުގައި ބޭއްވުނު އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް ކެއުން ކަމުގައި ސިފަކުރެވެއެވެ. 

މި ހަފުލާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވި ބައެއް ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި؛

ރަސްކަލުން: ހައިލޭ ސެލާސީ، ޕްރިންސް ފިލިޕް އަދި ޕްރިންސް އެން (އިނގިރޭސި ރާނީގެ ފަރާތްޕުޅުން)، ރެއިނިއާ III އަދި ގްރޭސް ކެލީ.

ސިޔާސީ ވެރިން: ޔޯސިޕް ބްރޯޒް ޓީޓޯ، ނިކޮލައި ޗައުޝެސްކޫ، އަދި ރިޗަޑް ނިކްސަންގެ ފަރާތްޕުޅުން ސްޕައިރޯ އެގްނިއު.

މި އެއްވުމަކީ ހަމައެކަނި ޑިޕްލޮމެޓިކް އިހުތިރާމެއް ނޫނެވެ. އެއީ އިރުމައްޗާއި ހުޅަނގު ގުޅުވައިދޭ ދުނިޔޭގެ ބާރެއްގެ ގޮތުގައި އީރާނުގެ ތަސައްވުރު ވަރުގަދަކުރުމަށް ޝާހު ބޭނުންފުޅުވި ގޮތެވެ.

ބޮޑު ހޭދައާއި އޭގެ ނަތީޖާ

މި އިހުތިފާލަށް ހިނގި ޚަރަދަކީ އަދިވެސް ބޮޑު ބަހުސެއް އޮތް ކަމެކެވެ. ރަސްމީ ހިސާބުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި 17 މިލިއަނާއި 22 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދެއް ހޭދަވިއެވެ. ނަމަވެސް ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ބުނާގޮތުގައި މި އަދަދު 120 މިލިއަނާއި 400 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދަށް އަރާނެ އެވެ.

ކޮންމެ އަދަދެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، މިއީ ގައުމުގެ ގިނަ ރައްޔިތުން ފަގީރުކަމާއި އަސާސީ ހިދުމަތްތަކުން މަހުރޫމްވެފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި ކުރި ވަރަށް ބޮޑު އިސްރާފެކެވެ.

މިކަމުގެ ސަބަބުން އުފެދުނު ނުރުހުން ވަރަށް އަވަހަށް ފެންނަން ފެށިއެވެ. އާންމު ރައްޔިތުންނަށް މި ކަންތައް ފެނުނީ ރަސްކަމުގެ ފަރާތްތައް ރައްޔިތުންގެ ހާލަތާ މުޅިން ވަކިވެފައިވާ ކަމުގެ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަރުވާލެވިގެން ހުންނެވި ދީނީ ލީޑަރު ރޫހުﷲ ޚުމައިނީ މި ހަރަކާތް ސިފަކުރެއްވީ "ފަސާދަ" އާއި "ހުޅަނގަށް ޣަރަގުވުން" (Westoxification) ގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

އިހުތިފާލުން ބާރުވެރިކަން ނެތިދިއުމަށް

ފާރިސްކަރައިގެ އެމްޕަޔަރަށް 2،500 އަހަރު ފުރުމުގެ އުފާފާޅުކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ތާރީހީ ހަނދާނެއް އާކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ވަރަށް ބޮޑަށް ރޭވިގެން ކުރިއަށް ގެންދިޔަ ސިޔާސީ ހަރަކާތެކެވެ. ޕާސެޕޮލިސްގައި ސައިރަސް ދަ ގްރޭޓްގެ ވާރުތަ ބޭނުންކޮށްގެން، މުހައްމަދު ރިޒާ ޕަހްލަވީ ބޭނުންވީ އީރާނަކީ ގަދީމީ ހަޟާރާތެއްގެ އިތުރުން ޒަމާނީ ދުނިޔޭގެ ބާރެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްކުމަށެވެ

އެހެނަސް އެ އިހުތިފާލަކީ ޕަހްލަވީ ދަރިކޮޅުގެ ނިމުމުގެ ފެށުމެވެ. މިއީ ޝާހުގެ މަގުބޫލުކަން އިތުރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ވެރިކަން ކުރާ ފަންތިއާއި އާންމު ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އޮތް ބޮޑު ފަރަގު ހާމަކޮށްދިން ކަމެކެވެ.

އީރާން އިންގިލާބު ފެށުނުއިރު، ޕާސެޕޮލިސްގެ ހަނދާންތަކަކީ ރަސްކަމުގެ އިސްރާފުތަކުގެ ބާރުގަދަ ހެއްކެކެވެ. އިންގިލާބަށްފަހު، އެއްްކަލަ ފޭލިގެ ސިޓީ ފޭރިގަނެ، ފަޅުކޮށްލެވުނެވެ. އަދި މި މުނާސަބަތަށް ތެހެރާންގައި ބިނާކުރި "ޝާހްޔާދު ޓަވަރު" ގެ ނަން "އާޒާދީ ޓަވަރު" (މިނިވަންކަމުގެ ބިނާ) އަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ.

ތާރީހީ ފިލާވަޅެއް

1971 ގެ ޕާސެޕޮލިސް އިހުތިފާލުން ހާސިލުވީ، ހާސިލުކުރަން ބޭނުންވި ކަމުގެ އިދިކޮޅެވެ. އެއީ ދެއްކުންތެރިކަމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް މިސާލެވެ. ގައުމީ ފަހުރާއި ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަން ދެއްކުމަށް ބޭއްވި މި ހަރަކާތް، ފަހުން ބެލެވުނީ ރަސްކަމުގެ ފަހު ދުވަސްތަކާ ގާތްވެފައިވާކަމުގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

މިއީ ދުވަސްވީ ހަގީގަތެއް ހަނދާންކޮށްދޭ ކަމެކެވެ: ވެރިކަމުގެ ބާރުވެރިކަމާއި ތާއީދު ބިނާވަނީ ހަމައެކަނި ކުލަގަދަ ހަރަކާތްތަކަކުން ނޫނެވެ. ވެރިން ރައްޔިތުންގެ ހާލަތާ ދުރުވެއްޖެނަމަ، އެންމެ ބޮޑު ކުލަގަދަ ހަރަކާތަކީވެސް އެމީހުންގެ ވެއްޓުމަށް އެޅޭ ބާރަކަށް ވެގެންދެއެވެ.

ރިފަރެންސްތަކާއި މަސްދަރުތައް 

1. އެކަޑެމިކް ފޮތްތަކާއި ދިރާސާތައް:

Robert Steele (2020): The Shah's Imperial Celebrations of 1971: Nationalism, Culture and Politics in Late Pahlavi Iran. މިއީ މި ހަރަކާތާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެވިފައިވާ އެންމެ ތަފްސީލީ އެކަޑެމިކް ދިރާސާއެވެ.  

Abbas Milani (2011): The Shah. އީރާނުގެ ފަހުގެ ޝާހުގެ ހަޔާތްޕުޅާ ބެހޭގޮތުން ލިޔެފައިވާ މި ފޮތުގައި ޕާސެޕޮލިސް އިޙްތިފާލުގެ މުހިންމުކަމާއި އޭގެ ސިޔާސީ ނަތީޖާތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ.

2. ޑޮކިއުމެންޓްރީތަކާއި ރިޕޯޓުތައް:

BBC Storyville (2016): Decadence and Downfall: The Shah of Iran's Ultimate Party. މިއީ މި އިޙްތިފާލުގެ ފުރިހަމަ މަންޒަރުތަކާއި، ޚަރަދުތަކާއި، އަދި އޭގެ ސަބަބުން އީރާނަށް އައި ބަދަލުތައް ދައްކުވައިދޭ މަޝްހޫރު ޑޮކިއުމެންޓްރީއެކެވެ.  

Maxim’s de Paris Archives: މި އިޙްތިފާލުގެ ކެއުންބުއިންތައް ތައްޔާރުކުރުމުގައި ޕެރިހުގެ މެކްސިމްސް ރެސްޓޯރަންޓުން އަދާކުރި ދައުރާ ބެހޭ ތަފްސީލުތައް.

3. ސިޔާސީ އަދި ދީނީ މަސްދަރުތައް:

Ayatollah Khomeini’s Declarations (1971): އިޙްތިފާލާ ދެކޮޅަށް ޚުމައިނީ ނެރުއްވި ބަޔާންތައް، މީގެ ތެރޭގައި "ގަރްބްޒަދޭގީ" (Westoxification) އާ ގުޅޭ ފަލްސަފާތައް ހިމެނެއެވެ.

4. ބައިނަލްއަގުވާމީ ނޫސްތައް:

The New York Times އަދި The Washington Post (އޮކްޓޯބަރު 1971): މި އިޙްތިފާލު ހިނގަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރު އެ ނޫސްތަކުން ޝާއިއުކޮށްފައިވާ ރިޕޯޓުތައް.