ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ތާރީޚުގައި، ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދުގެ ވެރިކަމަކީ ދައުލަތް ހިންގުމުގެ ނިޒާމުތައް މުޅިން އާ އޮނިގަނޑަކަށް ފައްތައި، ޒަމާނީ ވަސީލަތްތަކުގެ އެހީގައި ރައްޔިތުންނަށް ޚިދުމަތްތައް ފޯރުކޮށްދޭން ފެށި އިންގިލާބީ ދުވަސްވަރެކެވެ. ގިނަ ބަޔަކު އެމަނިކުފާނު ސިފަކުރަނީ "ސިސްޓަމް އާކިޓެކްޓެއް" ނުވަތަ ނިޒާމުތައް ފަރުމާކޮށް ބިނާކުރާ އިންޖިނިއަރެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ޝިއާރެއް ނޫންކަން، އެމަނިކުފާނު ތައާރަފުކުރެއްވި އަދި މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެވި ހިނގަމުންދާ ވަރުގަދަ ނިޒާމުތަކުން ސާފުކޮށް ހެކިދެއެވެ.

ސަރުކާރުގެެ ގެޒެޓް ޑިޖިޓަލައިޒް ކުރުމާއި، މުޅި ގައުމަށް އަމާޒުކޮށް ފެށި އާސަންދަ ނިޒާމާއި، ދައުލަތަށް އާމްދަނީ ހޯދުމުގެ މައިބަދަ ކަމުގައިވާ ޓެކްސްގެ ނިޒާމާއި، ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަން ރަށްރަށަށް ފަތުރާލި ގެސްޓްހައުސް ސިނާއަތުގެ އިތުރުން، ދޮށީ އުމުރުގެ މީހުންގެ ރައްކާތެރިކަމަށް ހެދި ޕެންޝަން ނިޒާމަކީ އޭގެ ފަހުން އައި އެއްވެސް ވެރިއަކަށް އުވާނުލެވުނު، އަދި ބަދަލުކުރަންވެސް ނުކެރުނު ވަރުގަދަ ބިންގާތަކެކެވެ. ނަމަވެސް، މި ހުރިހާ ކަމެއްގެ ފަހަތުގައި އޮތް އެންމެ ފަންނީ، އެންމެ އުނދަގޫ، އަދި އެންމެ މުހިންމު އެއް މަސައްކަތަކީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ނިޒާމު ޒަމާނީ ޑިޖިޓަލް އޮނިގަނޑަކަށް ބަދަލުކުރުމެވެ.

ފައިސާގެ މުއާމަލާތަށް އައި ބޮޑު ގޮންޖެހުން (2008 ގެ ހާލަތު)

2008 ވަނަ އަހަރު ރައީސް ނަޝީދު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ނިޒާމު އޮތީ ނުހަނު "ޕްރިމިޓިވް" ނުވަތަ ދަށު ފަންތީގެ ހާލަތެއްގައެވެ. އޭރު ބޭންކުތަކުގެ މެދުގައި ފައިސާ ބަދަލުކުރުމަކީ އިންތިހާއަށް އުނދަގޫ ކަމެކެވެ. މީހަކު އެއް ބޭންކަކުން އަނެއް ބޭންކަކަށް ފައިސާ ފޮނުވަން ބޭނުންނަމަ، ޖެހެނީ ޗެކެއް ލިޔެފައި ބޭންކަށް ހުށަހަޅާށެވެ. އެ ޗެކް ކްލިއަރވެ، އަނެއް ބޭންކަށް ފައިސާ ވަންނަން ތިން ހަތަރު ދުވަސް ހޭދަވެއެވެ. އަތޮޅުތަކުގެ ހާލަތު މިއަށްވުރެ މާ ގޯހެވެ.

މީގެ އިތުރުން، އެ ދުވަސްވަރު ދިވެހިންނަކީ ގިނަ އަދަދެއްގެ ނަގުދު ފައިސާ އަތަށްލައިގެން އުޅުނު ބައެކެވެ. މިއީ ސަލާމަތީ ގޮތުންނާއި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުންވެސް ބޮޑު ނުރައްކަލެކެވެ. ރައީސް ނަޝީދު ތައާރަފުކުރައްވަން ބޭނުންފުޅުވި ޓެކްސް ނިޒާމު (MIRA) ފުރިހަމައަށް ހިންގޭނީވެސް، ވިޔަފާރިތަކުގެ މުއާމަލާތްތައް ބޭންކިންގް ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ފެންނަން އޮވެގެންކަން އެމަނިކުފާނަށް ވިސްނިވަޑައިގަތެވެ. އެހެންކަމުން، ބޭންކިންގ ޑިޖިޓަލައިޒް ކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ފަސޭހައަކަށް ކުރި ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދައުލަތުގެ މާލީ ސިޔާސަތު ތަންފީޒުކުރުމުގެ މައިބަދައެވެ.

މިލިއަން ޑޮލަރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓާއި ދުރުވިސްނުން

މި ބޮޑު ބަދަލު ގެނައުމަށްޓަކައި 2009 ވަނަ އަހަރު ރައީސް ނަޝީދުގެ ސަރުކާރުން ނިންމެވީ ވޯލްޑް ބޭންކުގެ އެހީތެރިކަން ހޯދުމަށެވެ. އެގޮތުން 7.7 މިލިއަން ޑޮލަރު (118.73 މިލިއަން ރުފިޔާ) ގެ ލޯނެއް ހޯއްދަވައި، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (MMA) އާ ގުޅިގެން "ނޭޝަނަލް ޕޭމަންޓް ސިސްޓަމް" ބިނާކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފެށުނެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައިވެސް މުޅިން އަލަށް، އެއް ބޭންކު އަނެއް ބޭންކާ ގުޅިފައިވާ (Interoperable) ޒަމާނީ ނިޒާމެއް ބިނާކުރަން ފެށި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ.

މި މަޝްރޫއަށް ބޭނުންވާ ޓެކްނޮލޮޖީ ޕާޓްނަރެއް ހޮވުމުގައި ރައީސް ނަޝީދުގެ ޓީމުން ގެންގުޅުއްވީ ނުހަނު ހަރުދަނާ އުސޫލުތަކެކެވެ. އޭރު ދުނިޔޭގައި ތިބި އެންމެ ބޮޑެތި ކުންފުނިތައް ކަމަށްވާ ACI Worldwide ނުވަތަ FIS ފަދަ ކުންފުނިތަކަށް މި މަސައްކަތް ދެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެފަދަ ކުންފުނިތަކުގެ އަގުބޮޑުވެފައި، އެމީހުންގެ ނިޒާމުތަކަކީ ރާއްޖެ ފަދަ ކުޑަ ގައުމަކަށް "އޯވަރ-އިންޖިނިއަރޑް" ނުވަތަ ބޭނުންވާ ވަރަށްވުރެ މާ ބޮޑެތި، ބެލެހެއްޓުން ދަތި ނިޒާމުތަކެކެވެ.

އޭގެ ބަދަލުގައި، އެމަނިކުފާނުގެ ޓީމުން ހޮވީ އެމެރިކާގެ "މޮންޓްރާން ކޯޕަރޭޝަން" (Montran Corporation) އެވެ. މިއީ މަރުކަޒީ ބޭންކުތަކުގެ ޕޭމަންޓް ސިސްޓަމްތަކަށް ޚާއްޞަ، މެދު މިންވަރެއްގެ ނަމަވެސް ނުހަނު އިތުބާރު ހުރި ކުންފުންޏެކެވެ. މި ނިންމުމަކީ ސްޓްރެޓީޖިކް ގޮތުން ނުހަނު ބުއްދިވެރި ނިންމުމެކެވެ. މިއަދުވެސް އެމްއެމްއޭ ގައި އެ ހިނގަނީ އެ ނިޒާމެވެ. މިއީ މިއަދުގެ ސަރުކާރުން ފެންނަ ފަދަ، އެއްވެސް ތަޖުރިބާއެއް ނެތް "ޝެލް" ކުންފުނިތަކަށް ބިލިއަން ރުފިޔާގެ މަޝްރޫއުތައް ހަވާލުކޮށް، މަޝްރޫއު ފެއިލްވުމުން ލަދުން ހާމަނުކޮށް ތިބޭ ސަގާފަތާ މުޅިން ޚިލާފު، ދެފުށް ފެންނަ ހަރުދަނާ މަސައްކަތެކެވެ.

އަމަލީ މަސައްކަތާއި ގާނޫނީ ބިންގާ

2010 ވަނަ އަހަރަކީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގގެ ރަން އަހަރެވެ. މި އަހަރުގެ ތެރޭގައި ކުރެވުނު މުހިންމު މަސައްކަތްތަކަށް ބަލާއިރު:

• އޭޕްރީލް 2010: މަޝްރޫއުގެ ފަންނީ ދިރާސާތައް ނިމި، މޮންޓްރާން ކުންފުނިން ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައް ކަނޑައަޅައި ރަސްމީކޮށް ސޮއިކުރެވުނެވެ.
• ޖޫން 2010: އެމްއެމްއޭ އަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ ހާޑްވެއާ އަދި ސޮފްޓްވެއާ ރާއްޖެ ގެނެސް، RTGS އާއި ACH ސިސްޓަމް އިންސްޓޯލްކޮށް ނިމުނެވެ.
• ސެޕްޓެމްބަރު 2010: މިއީ އެންމެ މުހިންމު މަރުހަލާއެވެ. ނިޒާމުތައް ޓެސްޓުކުރުމަށްޓަކައި "ޔޫސަރ އެކްސެޕްޓަންސް ޓެސްޓިންގް" (UAT) ފެށުނެވެ. އަދި އެންމެ މުހިންމު ކަމަކަށް، ކުއްލި ހާލަތެއްގައި ނިޒާމު މެދުކެނޑިއްޖެނަމަ ބޭނުންކުރާނެ "ޑިޒާސްޓާ ރިކަވަރީ" ސައިޓެއް އިސްކަންދަރު ކޮށީގައި ގާއިމުކުރެވުނެވެ. މިއީ ސައިބަރ ސެކިއުރިޓީ އާއި ނިޒާމުގެ ރައްކާތެރިކަމަށް ރައީސް ނަޝީދު ދެއްވި އިސްކަން ހާމަވާ ކަމެކެވެ.

މި ހުރިހާ ފަންނީ މަސައްކަތަކާއެކު، އެމަނިކުފާނު ބޭނުންފުޅުވީ މި ނިޒާމަށް ގާނޫނީ ހިމާޔަތް ދިނުމަށެވެ. އެގޮތުން، 12 ޑިސެމްބަރު 2010 ގައި "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގއާ ބެހޭ ގާނޫނު" ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކޮށް، ތަސްދީގު ކުރެވުނެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ސިނާއަތް މިއަދު މިދެކޭ މިނިވަންކަމާއި ރައްކާތެރިކަމާއެކު ހިންގުމުގެ މައިގަނޑު އަސާސެވެ.

މައިގަނޑު ތިން ނިޒާމު، މިއަދުގެ އިގުތިސާދުގެ އިންޖީނު

2011 ވަނަ އަހަރު ރަސްމީކޮށް އަމަލުކުރަން ފެށި ނޭޝަނަލް ޕޭމަންޓް ސިސްޓަމް ބެހިގެންވަނީ ތިން މައިގަނޑު ބަޔަކަށެވެ. މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ފޯނުން މިކުރާ މުއާމަލާތްތަކުގެ ފަހަތުގައި ހިނގަނީ މި ނިޒާމުތަކެވެ:

MRTGS (Maldives Real Time Gross Settlement): މިއީ ބޮޑެތި އަދަދުތަކުގެ ފައިސާ (100,000 ރުފިޔާއިން މަތި) ވަގުތުން ވަގުތަށް ބޭންކުތަކުގެ މެދުގައި ބަދަލުކުރާ ނިޒާމެވެ. މިއީ ގައުމުގެ މާލީ ހަމަޖެހުން ގާއިމުކޮށްދޭ މައިގަނޑު ވަސީލަތެވެ.

ACH (Automated Clearing House): މިއީ ކުދި އަދަދުތަކުގެ މުއާމަލާތްތައް ގަނޑުކޮށް ކްލިއަރ ކުރާ ނިޒާމެވެ. މުސާރަ ޖަމާވުމާއި، ޕެންޝަން ފައިސާ ފޮނުވުމާއި، ބިލްތަކަށް ފައިސާ ދެއްކުން ފަދަ ކަންކަން ހިނގަނީ މި ނިޒާމުގެ ތެރެއިންނެވެ.

EFT Switch: މިއީ ހުރިހާ ބޭންކުތަކާއި އޭ.ޓީ.އެމް ތަކާއި މޮބައިލް އެޕްތައް ގުޅުވައިދޭ "ސްމާޓް ޓްރެފިކް ކޮންޓްރޯލަރ" އެވެ.

އިންސާނީ ވަސީލަތް ބިނާކުރުން، އޭއައި ނެތް ޒަމާނެއްގެ ބުރަ މަސައްކަތް

މިއަދު 2026 ވަނަ އަހަރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް އާޓިފިޝަލް އިންޓެލިޖެންސް (AI) ގެ އެހީގައި ކަންކަން ފަސޭހައިން ކުރެވުނު ކަމުގައިވިޔަސް، 2010 ވަނަ އަހަރު ހާލަތު އޮތީ އެހެންނެއް ނޫނެވެ. މިފަދަ ބޮޑު ނިޒާމެއް ބިނާކުރުމަށް ބޭނުންވީ އިންސާނީ ސިކުނޑީގެ ބޭނުން ހިފުމެވެ. ރައީސް ނަޝީދުގެ ސަރުކާރުން އެތައް ބަޔަކު ސްރީލަންކާ އާއި މެލޭޝިއާއަށް ތަމްރީނުތަކަށް ފޮނުވިއެވެ. އެމްއެމްއޭ ގެ މުވައްޒަފުން ރެޔާއިދުވާލު ކުރި ބުރަ މަސައްކަތާއި، ބޭންކުތަކާއެކު ކުރެވުނު ދިގު މަޝްވަރާތަކަކީ މި މަޝްރޫއު ކާމިޔާބުވުމުގެ ސިއްރެވެ. އެ މަސައްކަތުގައި އެއްވެސް "ކޯނަރ ކަޓިންގް" އެއް ނުވަތަ ކަންފަސޭހަ ކޮށްލުމެއް ނެތެވެ. ކޮންމެ ފިޔަވަޅެއް އެޅީ ދިރާސާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ.

މިއަދުގެ ހާލަތާ އަޅާކިޔުން

ރައީސް ނަޝީދު ބިނާކުރެއްވި މި ނިޒާމަކީ "ބިލްޓް ޓު ލާސްޓް" ނުވަތަ ގިނަ ދުވަހު ދެމިއޮންނާނެ ގޮތަށް ފަރުމާކުރި އެއްޗެކެވެ. ރައީސް ޔާމީންގެ ދައުރުގައިވެސް، އަދި ރައީސް ސޯލިހުގެ ދައުރުގައިވެސް މި ނިޒާމު އުވާލާފައެއް ނުވެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ރައީސް ސޯލިހުގެ ދައުރުގައި ތައާރަފުކުރި "ފަވަރަ" (Favara) އަކީވެސް މި އަސްލު ނިޒާމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އިތުރަށް ތަރައްގީކުރި ފަށަލައެކެވެ. މިއީ ހަގީގީ ލީޑަރުންގެ ނިޝާނެވެ؛ އެމީހަކު ކުރާ މަސައްކަތެއްގެ ފައިދާ، އެމީހަކު ވެރިކަމުން ދިޔުމަށްފަހުވެސް ރައްޔިތުންނަށް ލިބިލިބި ހުރުމެވެ.

ނަމަވެސް، މިއަދު މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ފެންނަނީ މީގެ އިދިކޮޅެވެ. ކޮންމެ ދުވަހަކު ފެންނަނީ ކޮންމެވެސް ނަމެއްގައި އާ މަޝްރޫއެއް އިއުލާނުކުރާ ތަނެވެ. ނަމަވެސް އެ މަޝްރޫއުތައް ހަވާލުކުރަނީ ކޮން ބަޔަކާކަމެއް، އެއީ ކޮން ފެންވަރެއްގެ ބައެއްކަމެއް ރައްޔިތުންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. ގިނަ މަޝްރޫއުތަކަކީ މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ހުއްޓި، ދައުލަތަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތައް ލިބޭ ކަންކަމެވެ. ރައީސް ނަޝީދު ނެންގެވި 7.7 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ލޯނުގެ ފައިދާ މިއަދުވެސް ރައްޔިތުންނަށް އެދަނީ ލިބެމުންނެވެ.

ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ނިޒާމު އަނދިރި ކޮޓަރިއަކުން ސަލާމަތްކޮށް، ޒަމާނީ ދުނިޔެއަށް ހުޅުވައިދިން ބާނީ އެވެ. އެމަނިކުފާނު ބިނާކުރެއްވި ނޭޝަނަލް ޕޭމަންޓް ސިސްޓަމަކީ މިއަދު ދިވެހި ކޮންމެ ރައްޔިތެއްގެ ޖީބުގައި އޮތް ފޯނުން ކުރާ މުއާމަލާތުގެ ހިތެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ޓެކްނޮލޮޖީއެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދުރުވިސްނުމާއި، އިލްމީ ގާބިލުކަމާއި، ގައުމަށްޓަކައި އޮތް އިޚްލާޞްތެރިކަމުގެ ނަތީޖާ އެކެވެ. މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ބޭންކަށް ނުގޮސް، ސިކުންތެއްގެ ތެރޭގައި ފައިސާ ފޮނުވާލާއިރު، އެ ފަސޭހައިގެ އަސްލަކީ 2010 ވަނަ އަހަރު "އަންނި" އުފެއްދެވި "ބެކްބޯން" ކަން ހަނދާންކުރަންޖެހެއެވެ.