އުމުރުން 65 އަހަރުގައި، ހުސައިން މަނިކުފާނު ކޮކޯ ބޮޑުހިތި ރިސޯޓުން ރިޓަޔަރ ކުރީ ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތުގައި މެދުނުކެނޑި ބައި ގަރުނު ހޭދަކުރުމަށްފަހުއެވެ. ޖޫން 2025 ގައި ބޭއްވުނު "ހޮޓެލިއަރ މޯލްޑިވްސް އެވޯޑްސް" ގައި އޭނާއަށް "ޑެޑިކޭޓެޑް ސަރވިސް" އެވޯޑް އެރުވުނެވެ. އެއީ 1970 ގެ އަހަރުތަކުން ފެށިގެން، ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަން އާދައިގެ ރަށްތަކުން ފެށިގެން ދުނިޔޭގެ އެންމެ އަގުބޮޑު މޫދު ވިލާތަކަށް ބަދަލުވެގެން ދިޔަ މަރުޙަލާގައި އޭނާ ކުރި މަސައްކަތުގެ އަގު ވަޒަންކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ނަމަވެސް، އޭނާ ރިޓަޔަރ ކުރިކަން އިޢުލާން ކުރެވުނުއިރު، އެ ފަންސަވީސް އަހަރުގެ ޚިދުމަތުގެ އަގުވަޒަންކުރުމުގެ ގޮތުން ޤާނޫނުން ލާޒިމުކުރާ އެއްވެސް "ގްރެޗުއިޓީ" އެއް ނުވަތަ "ސެވަރެންސް ޕެކޭޖެއް" ނެތެވެ. އަދި އޭނާއާއި އޭނާގެ ވަޒީފާދޭ ފަރާތުން ޕެންޝަން ފަންޑަށް ދައްކާފައިވާ ފައިސާ ފިޔަވައި، "ލޯންގް ސަރވިސް ބެނެފިޓް" އެއް ލިބޭނެ އެއްވެސް އޮނިގަނޑެއް ނެތެވެ. އެ ޕެންޝަން ފައިސާއަކީ ވެސް އަދި އެތައް އަހަރެއް ވަންދެން އޭނާއަށް އަތްލެވޭނެ ފައިސާއެއް ނޫނެވެ.

މަނިކުފާނުގެ މި ވާހަކައަކީ ހަމައެކަނި އޭނާއަށް ދިމާވި ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ އޭޝިއާގެ އެންމެ ކުރިއަރާފައިވާ އެއް އިޤްތިޞާދުގެ މެދުގައި އޮތް، އަޑުމަޑު ނަމަވެސް ނުރައްކާތެރި މައްސަލައެއްގެ ރަމްޒެކެވެ. މުޅި ރާއްޖޭގައި، އެތައް ހާސް މަސައްކަތްތެރިންނެއް އެއް ވަޒީފާއެއްގައި އެތައް އަހަރެއް ހޭދަކުރެއެވެ. ނަމަވެސް، ޚިދުމަތް ނިމޭއިރު ޤާނޫނުން އެމީހުންނަށް ކަށަވަރުކޮށްދޭ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނެތްކަން އެމީހުންނަށް އެނގެނީ މާ ފަހުންނެވެ. 20، 30 ނުވަތަ 50 އަހަރުގެ ވަފާތެރިކަމުގެ އިނާމެއްގެ ގޮތުން އެންމެ ރުފިޔާއެއް ދިނުމަށް ވެސް ވަޒީފާދޭ ފަރާތަށް މަޖުބޫރުކުރާ ޤާނޫނީ ނިޒާމެއް ނެތެވެ. ރާއްޖޭގެ އަމިއްލަ ސެކްޓަރުގައި މަސައްކަތްކުރާ 200,000 އަށްވުރެ ގިނަ މުވައްޒަފުންގެ ޙައްޤުތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑު އަދިވެސް އޮތީ ވަރަށް ބޮޑަށް ފުރިހަމަނުވެއެވެ. މީގެ ނޭދެވޭ އަސަރު އެންމެ ބޮޑަށް ކުރަނީ ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދުގެ މައި ދެ ތަނބު ކަމަށްވާ ފަތުރުވެރިކަމާއި ކޮންސްޓްރަކްޝަން ދާއިރާގެ މަސައްކަތްތެރިންނަށެވެ.

ކޯޓު ރިޕޯޓުތަކާއި، ޕެންޝަން އޮފީހުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކާއި، މަޖިލީހުގެ އިޖުރާއާތުތަކާއި، ޔޫނިއަންތަކުގެ ބަޔާންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކުރި މި ތަޙުޤީޤުން ހާމަވާ ގޮތުގައި، މި "ޤާނޫނީ ހުސްކަމުގެ" ސަބަބުން ރިސޯޓުތަކުގެ ވެރިންނާއި ކޮންސްޓްރަކްޝަން ކުންފުނިތަކުގެ ވެރިން މުއްސަނދި ވަމުންދާއިރު، މުޅި އުމުރު އެ ސިނާޢަތްތަކަށް ހުސްކުރި މަސައްކަތްތެރިން ދަނީ ނިކަމެތިވަމުންނެވެ.

ޤާނޫނީ ހުސްކަން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނީ ބިންގަލަކީ 2008 ވަނަ އަހަރު ފާސްކުރި ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނު (2/2008) އެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އެންމެ ކުޑަމިނުން ދެވޭނެ އުޖޫރައާއި، މަސައްކަތްކުރަންޖެހޭ ގަޑިތަކާއި، އަދި ނުޙައްޤުން ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމާ ދެކޮޅަށް ރައްކާތެރިކަން ކަނޑައެޅި ޤާނޫނެވެ. ނަމަވެސް، މޭ 2008 ގައި މި ޤާނޫނު އަމަލުކުރަން ފެށިއިރު، ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދުގެ އިންޖީނު ކަމަށްވާ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާ މި ޤާނޫނުން އިސްތިސްނާކޮށްފައި އޮތުމަކީ އޭރުގެ ސިޔާސީ ނުފޫޒު އޮތް މިންވަރު ހާމަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.

ސޯޅަ އަހަރާއި މަދުވެގެން އަށް އިޞްލާޙަށްފަހު ވެސް، ވަޒީފާއިން ވަކިވާއިރު ނުވަތަ ރިޓަޔަރ ކުރާއިރު "ގްރެޗުއިޓީ" ނުވަތަ "ލޯންގް ސަރވިސް ބޯނަސް" އެއް ދިނުމަކަށް މި ޤާނޫނު ލާޒިމެއް ނުކުރެއެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ "އެމްޕްލޯޔަރ-އޮފް-ރެކޯޑް" ޕްލެޓްފޯމެއް ކަމަށްވާ 'ރިމޯފަރސްޓް' އިން ބުނާގޮތުގައި، "ވަޒީފާއިން ވަކިކުރާއިރު ދޭންޖެހޭ 'ސެވަރެންސް ޕޭމަންޓް' އާ ބެހޭ އެއްވެސް މާއްދާއެއް ދިވެހި ޤާނޫނުގައި ނެތެވެ." އައި.އެލް.އޯ (ILO) ގެ 'އީ.ޕީ.އެލް.އެކްސް' ޑޭޓާބޭސްއިން ވެސް ކަށަވަރުކޮށްދޭ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމުން "ސެވަރެންސް ޕޭ" ލިބުމުގެ ޢާންމު ޙައްޤެއް ނޯވެއެވެ.

ޤާނޫނުގައި އޮންނަނީ ހަމައެކަނި ވަޒީފާގައި އުޅުނު މުއްދަތަށް ބަލައި ނޯޓިސް ދިނުމެވެ. ނަމަވެސް ނޯޓިސް މުއްދަތުގެ މުސާރައަކީ "ސެވަރެންސް" އެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ނޯޓިސް މުއްދަތުގައި މަސައްކަތްކުރި ނަމަ ލިބޭނެ މުސާރައެވެ. 15 އަހަރު ވަޒީފާގައި އުޅުމަށްފަހު، އެއްވެސް ނޯޓިހެއް ނެތްގޮތަށް ވަޒީފާއިން ވަކިކުރާ މީހަކަށް ޤާނޫނީ ގޮތުން ލިބޭނީ އެންމެ ގިނަވެގެން ދެ މަސްދުވަހުގެ މުސާރައެވެ. އޭގެ ފަހުން ލިބޭނެ އެއްޗެއް ނޯވެއެވެ.

މި ޤާނޫނީ ހުސްކަމުގެ މައްސަލަ ކޯޓުތަކުން ވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. 2012 ވަނަ އަހަރުގެ "ކްރައުން ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޢަބްދުﷲ އަނީސް، މުޙައްމަދު ޞާދިޤް އަދި އެހެން ބައެއް ފަރާތްތައް" މި މައްސަލައިގައި، ހައިކޯޓުން ފާހަގަކުރި ގޮތުގައި ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ރިޑަންޑަންސީއާ ބެހޭ ވަކި އުސޫލެއް ނެތުމުން، އިޤްތިޞާދީ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި މުވައްޒަފުން ވަކިކުރާއިރު އެމީހުންގެ ޚިދުމަތުގެ އަގުވަޒަންކުރުމުގެ އެއްވެސް މަޖުބޫރުކަމެއް ވަޒީފާދޭ ފަރާތަކަށް ނޯވެއެވެ.

ކުރުކޮށް ބުނާނަމަ، ރާއްޖޭގެ ރިސޯޓެއްގައި ނުވަތަ ކުންފުންޏެއްގައި 40 އަހަރު މަސައްކަތްކުރުމަށްފަހު ރިޓަޔަރ ކުރާ މީހަކަށް، ބޭނުންނުކޮށް ހުރި ޗުއްޓީގެ ފައިސާ ފިޔަވައި، "ލޯންގް ސަރވިސް ބެނެފިޓް" އެއްގެ ގޮތުގައި އެންމެ ދުވަހެއްގެ އުޖޫރަ ހޯދުމަށް ވެސް ޤާނޫނީ ބާރެއް ނެތެވެ.

ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތުގެ ފެންނަން ނެތް ލަޝްކަރު

ނޭޝަނަލް ބިއުރޯ އޮފް ސްޓެޓިސްޓިކްސްގެ 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 55,874 މުވައްޒަފުން މަސައްކަތްކުރެއެވެ. މީގެ ތެރެއިން ދިވެހިންނަކީ އެންމެ 41 އިންސައްތަ (ގާތްގަނޑަކަށް 22,900 މީހުން) އެވެ. ބާކީ ތިބި 59 އިންސައްތައަކީ ބޭރުގެ މަސައްކަތްތެރިންނެވެ.

ދިވެހި މުވައްޒަފުންގެ ތެރޭގައި 15 ނުވަތަ 30 އަހަރު އެއް ރިސޯޓެއްގައި މަސައްކަތްކުރުމަކީ އާންމު ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އެމީހުންނަށް ލިބޭ އިނާޔަތްތަކަކީ މުޅިންވެސް ވަޒީފާދޭ ފަރާތުގެ އިޚްތިޔާރުގައި އޮންނަ ކަމެކެވެ. ބައެއް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ކުންފުނިތަކުން އަމިއްލަ ރިޓަޔަރމަންޓް ޕްލޭންތައް ގެންގުޅުނު ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ ގިނަ އޮޕަރޭޓަރުން މިފަދަ ކަންކަމެއް ނުކުރެއެވެ.

ސަރުކާރުން މިކަން ބަލައިގަތުމަށް ކުރި ހަމައެކަނި ކަމަކީ ހައުސިންގް ސިޔާސަތުގެ ތެރެއިން ގެނައި ބަދަލެކެވެ. ސެޕްޓެމްބަރު 2023 ގައި، އޭރުގެ ރައީސް އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް ވަނީ "ގެދޮރުވެރިޔާ" މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން 300 ފްލެޓް ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި 15 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަހު މަސައްކަތްކުރި މީހުންނަށް ޚާއްޞަކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ 22,000 އަށްވުރެ ގިނަ ދިވެހި މަސައްކަތްތެރިންނާ އަޅާބަލާއިރު އެންމެ 1.3 އިންސައްތަ މީހުންނަށް ލިބުނު ފުރުޞަތެކެވެ.

ވެލީގެ މައްޗަށް ބިނާކުރެވޭ ޢިމާރާތްތަކެއް

ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި "ލޯންގް ސަރވިސް" ބެނެފިޓެއް ނެތްއިރު، ކޮންސްޓްރަކްޝަން ދާއިރާގައި މިފަދަ ކަމަކަށް މަސައްކަތް ވެސް ނުކުރެއެވެ. މި ސިނާޢަތަކީ ވަގުތީ ކޮންޓްރެކްޓްތަކާއި، ސަބް-ކޮންޓްރެކްޓް މަސައްކަތްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ދާއިރާއަކަށް ވުމުން، "ލޯންގް ސަރވިސް" ބެލުމަކީ ވެސް އުނދަގޫ ކަމެކެވެ.

މި ދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ ގިނަ ބޭރު މީހުންނަކީ މަޖުބޫރުން މަސައްކަތް ކުރުވުމާއި، މުސާރަ ނުދިނުމާއި، ޕާސްޕޯޓް އަތުލުން ފަދަ ލާއިންސާނީ ކަންކަމާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭ ބައެއްކަން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ރިޕޯޓުތަކުން ވެސް ފާހަގަކުރެއެވެ. އެމީހުންނަކީ ބޭނުންކޮށްލުމަށްފަހު، އެއްވެސް ޤާނޫނީ ޒިންމާއެއް ނެތި އުކާލެވޭ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ވަނީ ވެފައެވެ.

އޮޅުވާލެވިފައިވާ ވަޢުދެއް: ޕެންޝަން ނިޒާމު

މަސައްކަތްތެރިންނަށް މުސްކުޅިވުމުން މާލީ ރައްކާތެރިކަން ހޯދައިދޭން އޮތް ހަމައެކަނި ވަސީލަތަކީ 2009 ވަނަ އަހަރުގެ ޕެންޝަން ޤާނޫނުގެ ދަށުން އުފެއްދި މޯލްޑިވްސް ރިޓަޔަރމަންޓް ޕެންޝަން ސްކީމް (MRPS) އެވެ. މީގައި މުވައްޒަފު 7 އިންސައްތަ އަދި ވަޒީފާދޭ ފަރާތުން 7 އިންސައްތަ ހިއްސާވާންޖެހެއެވެ.

ނަމަވެސް، ޖޫން 2023 ގައި ޕެންޝަން އޮފީހުން ހާމަކުރި ގޮތުގައި، 1,000 އަށްވުރެ ގިނަ ވަޒީފާދޭ ފަރާތްތަކުން (މީގެ ތެރޭގައި ސަރުކާރުގެ ކުންފުނިތައް ވެސް ހިމެނޭ) ގަވާއިދުން ޕެންޝަން ފައިސާ ނުދައްކައެވެ. ޖެނުއަރީ 2026 އާ ހަމައަށް އައިއިރު ވެސް، ވެމްކޯ (WAMCO) އާއި ބީ.ސީ.ސީ (BCC) ފަދަ ކުންފުނިތަކުން ގިނަ މަސްތަކެއްގެ ޕެންޝަން ފައިސާ ނުދައްކާ ހުރިކަން ވަނީ ފާހަގަކުރެވިފައެވެ.

މީގެ އިތުރުން، ޕެންޝަން ފައިސާއަކީ ވަޒީފާ ގެއްލޭ ވަގުތު ނުވަތަ ކުއްލި ބޭނުމަކަށް ލިބޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އުމުރުން 65 އަހަރު ނުވަނީސް އެ ފައިސާގައި އަތެއް ނުލެވޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން 45 އަހަރުގައި ވަޒީފާއިން ވަކިވާ މީހަކަށް، އޭނާގެ 20 އަހަރުގެ ޚިދުމަތުގެ ފައިސާ ބޭނުންކުރަން އަދި އިތުރު 20 އަހަރު މަޑުކުރަން ޖެހެއެވެ.

ސަރަޙައްދީ އަޅާކިޔުން

"ލޯންގް ސަރވިސް ބެނެފިޓް" ނުދިނުމަކީ ދެކުނު އޭޝިއާގެ އެހެން ޤައުމުތަކުގައި އޮންނަ ގޮތެއް ނޫނެވެ. ރާއްޖެއަކީ މިކަމުގައި އިސްތިސްނާ ޤައުމެކެވެ.

• ސްރީލަންކާ: 5 އަހަރު ޚިދުމަތް ކުރުމުން "ގްރެޗުއިޓީ" ދިނުން ޤާނޫނުން ލާޒިމުކުރެއެވެ.
• އިންޑިއާ: 5 އަހަރު ހަމަވުމުން ކޮންމެ އަހަރަކަށް 15 ދުވަހުގެ މުސާރައިގެ ރޭޓުން ފައިސާ ދޭންޖެހެއެވެ.
• މޮރިޝަސް: 12 މަސްދުވަހުގެ ޚިދުމަތަށްފަހު ވެސް ރިޓަޔަރމަންޓް ގްރެޗުއިޓީ ލިބެއެވެ.
• ބަންގްލަދޭޝް: 5 އަހަރު ޚިދުމަތްކުރުމުން ގްރެޗުއިޓީ ދިނުން ލާޒިމެވެ.

ރާއްޖޭގެ ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނު 2008 ގައި ގެނައި ބަދަލުތަކަކީ އޭރުގެ ހާލަތަށް ބަލާއިރު ބޮޑު ކުރިއެރުމެއް ނަމަވެސް، މިއަދުގެ ދުނިޔޭގެ މިންގަނޑުތަކާ އަޅާބަލާއިރު ރާއްޖެ އޮތީ މާ ފަހަތުގައެވެ.

ދެކޮޅުވެރިކަމުގެ އަޑުތައް

ވޭތުވެދިޔަ ދިހަ އަހަރު، ޓޫރިޒަމް އެމްޕްލޯޔީސް އެސޯސިއޭޝަން އޮފް މޯލްޑިވްސް (TEAM) އިން ދަނީ މި ޙައްޤުތަކަށް ވަކާލާތު ކުރަމުންނެވެ. ނަމަވެސް މި ޔޫނިއަނަށް ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައިވަނީ ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާއެވެ. ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމާއި، ސިޔާސީ ގޮތުން ކުރިމަތިވާ ފިއްތުންތަކުގެ ސަބަބުން މަސައްކަތްތެރިންގެ އަޑު އިއްވުމަށް ވަނީ ހުރަސް އެޅިފައެވެ.

2024 ވަނަ އަހަރު "އިންޑަސްޓްރިއަލް ރިލޭޝަންސް އެކްޓް" ފާސްވުމަކީ ލިބުނު ކުރިއެރުމެއް ނަމަވެސް، އެ ޤާނޫނުން ވެސް "ލޯންގް ސަރވިސް ބެނެފިޓް" އެއް އުފައްދައެއް ނުދެއެވެ. އެ ޤާނޫނުން ދެނީ ހަމައެކަނި ވަޒީފާދޭ ފަރާތާ މަޝްވަރާކޮށްގެން ކަންކަން ހާސިލުކުރުމުގެ ބާރެވެ.

ސަރުކާރުގެ ވަޢުދުތަކާއި ޙަޤީޤަތް

2023 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ތެރޭގައި، ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަނީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގެ މަސައްކަތްތެރިންނަށް ޚާއްޞަ ރިޓަޔަރމަންޓް ސްކީމެއް ތަޢާރަފްކުރައްވާނެ ކަމަށް ވަޢުދުވެވަޑައިގެންފައެވެ. ނަމަވެސް، އޭގެ ދެ އަހަރު ފަހުން ވެސް، އެފަދަ ސްކީމެއްގެ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ.

އިޤްތިޞާދީ ތަރައްޤީއާބެހޭ ވުޒާރާއާއި ލޭބަރ ރިލޭޝަންސް އޮތޯރިޓީން މި މައުޟޫޢަށް ބަހެއް ބުނަން ވަނީ އިންކާރުކޮށްފައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު ބިނާކުރުމުގައި މުޅި އުމުރު ހޭދަކުރާ މީހާ، ޚިދުމަތުން ވަކިވެގެންދާއިރު އޭނާގެ އަތުގައި އެއްވެސް މާލީ ރައްކާތެރިކަމެއް ނެތުމެވެ. އެމީހުންނަށް އޮތީ ހަމައެކަނި "ޝަރަފުގެ އެވޯޑެއް" ނުވަތަ "ހަނދާނީ ފިލައެއް" އެކަންޏެވެ.

ފަތުރުވެރިކަން ރާއްޖޭގައި ފެށިގެން މިއަދާ ހަމައަށް އައިރު، ކިތައް ފަޅުރަށް ރިސޯޓަކަށް ބަދަލުވެ، އެތައް މިލިޔަން ޑޮލަރުގެ ނަފާ ހޯދައިފި ހެއްޔެވެ. އެ ރަށް ރިސޯޓަކަށް ބަދަލުކުރުމުގައާއި ޚިދުމަތް ދިނުމުގައި ކިތައް މީހުންގެ ގުރުބާނީ ހިމެނޭ ހެއްޔެވެ؟ އެންމެ ފުރަތަމަ ދުވަހު "ކަތިވަޅިއާއެކު" ރިސޯޓަށް އެރި މީހާވެސް، ތިރީސް ސާޅީސް އަހަރުގެ ހިދުމަތަށްފަހު ވަޒީފާއިން ދުރަށް ދާންޖެހެނީ ހުސް އަތާއެވެ. މިއީ އާންމު އުސޫލުން ކަންހިނގާ މަގެވެ. ދިވެހި މަސައްކަތްތެރިންނަށް ހައްގު މިންވަރު ލިބޭނީ ކޮންދުވަހަކުން ހެއްޔެވެ؟