ދިވެހިރާއްޖެ މިހާރު މި އޮތީ ދިމާވެފައިވާ އެންމެ ނުރައްކާތެރި ދިމިޤްރާޠީ ކްރައިސިސްގެ ތެރޭގައެވެ. ދެކުނު އޭޝިއާގައި ދިމިޤްރާޠީ ބަދަލުތަކުގެ ނަމޫނާއެއްގެ ގޮތުގައި އެއް އިރެއްގައި ފާހަގަކުރެވުނު ރާއްޖެއިން މިހާރު ފެންނަމުންދަނީ، ރައީސް މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުގެ ވެރިކަމުގައި، ދުސްތޫރީ އޮނިގަނޑު ނިޒާމީ ގޮތެއްގައި ރޫޅާލަމުންދާ މަންޒަރެވެ. މަޖިލީހުގެ ރެކޯޑުތަކާއި، ކޯޓުތަކުގެ ލިޔެކިޔުންތަކާއި، ޑިޕްލޮމެޓިކް މުޢާމަލާތްތަކުގެ އިތުރުން ދައުލަތުގެ އިސް އޮފިޝަލުންނާ ކުރެވުނު އިންޓަވިއުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ހިންގި މި ތަޙުޤީޤުން ހާމަވާ ގޮތުގައި، ޤާނޫނީ އިޞްލާޙުގެ ނަމުގައި، ރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލުން ހިންގުމުގެ ނިޒާމު އުވާލައި، ޝަރުޢީ ދާއިރާ މުށުތެރެއަށްލައި، ނޫސްވެރިކަމަށް ހުރަސް އަޅައި އަދި ހުރިހާ ބާރުތަކެއް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އަތްޕުޅަށް ޖަމާކުރުމަށް ރޭވުންތެރި މަސައްކަތްތަކެއް ކޮށްފިއެވެ. އަދިވެސް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ލާމަރުކަޒީ ހިންގުމުގެ ނިޒާމަކީ 2008 ގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ މައިގަނޑު އެއް ތަނބެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 230 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، އިދާރީ ދާއިރާތައް ހިންގަންވާނީ "ރައްޔިތުން އިންތިޚާބުކުރާ ކައުންސިލްތަކުގެ އެހީގައި ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލުން" ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައި ވެއެވެ. މި އޮނިގަނޑުގެ ދަށުން އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ރަށު ކައުންސިލްތަކަށް އިދާރީ އަދި މާލީ ބާރުތައް ދީފައިވެއެވެ. މީގެ އަސާސީ މަޤްޞަދަކީ ރަށްރަށުގެ ތަރައްޤީ އެ ރަށެއްގެ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމާއެކު ކުރިއަށް ގެންދިއުމެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ވެރިކަމުގައި މި އޮނިގަނޑު ދަނީ ނިޒާމީ ގޮތެއްގައި ނައްތާލަމުންނެވެ. މި ތަޙުޤީޤަށް ފާހަގަވެފައިވާ ގޮތުގައި، ޤާނޫނީ ގޮތުން މި ނިޒާމަށް ތިން މަރުޙަލާއެއްގައި ޙަމަލާދީފައިވެއެވެ:

ފުރަތަމަ މަރުޙަލާ: ޤާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނައި 16 ވަނަ އިޞްލާޙު (އޮގަސްޓް 2025) – މާލީ ގޮތުން ތާށިކުރުން

6 އޮގަސްޓް 2025 ގައި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ވަނީ ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގެ މާލީ މިނިވަންކަމަށް ބޮޑެތި ހުރަސްތަކެއް އަޅާ ބިލެއް ފާސްކޮށްފައެވެ. ސަރުކާރުން ހުށަހެޅި މި ބިލު، އެންމެ 24 ގަޑިއިރުގެ މަޝްވަރާއަށްފަހު ފާސްކުރިއިރު، އޭގައިވާ ބައެއް ހަރުކަށި އުޞޫލުތަކަކީ:

• ކައުންސިލްތަކުގެ ބޭންކް އެކައުންޓްތައް ހިންގަންވާނީ މިނިސްޓްރީ އޮފް ފައިނޭންސްގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުންނެވެ. އަދި ބޭނުން ކޮންމެ ވަގުތަކު ސްޓޭޓްމަންޓް ހޯދުމުގެ ބާރު މިނިސްޓްރީއަށް އޮންނާނެއެވެ.
• ދައުރުގެ ފަހު އަހަރުގައި އޮންނަ ކައުންސިލްތަކުން، މިނިވަންކަމާއެކު މުވައްޒަފުން އައްޔަންކުރުމާއި، ބިމާއި ފަޅު ކުއްޔަށް ދިނުން ނުވަތަ އާ ތަރައްޤީގެ މަޝްރޫޢުތައް ފެށުން މަނާކުރެވުނެވެ.
• ރަށެއްގައި އަމިއްލަ ފަރާތަކުން ކުރަމުންދާ ވިޔަފާރިއެއްގެ ތެރެއަށް ކައުންސިލުން ވަނުން މަނާކުރެވުނެވެ.
• އަސާސީ ޚިދުމަތްތަކަށް ދޫކޮށްފައިވާ ބިންތަކުން ކުލި ނެގުން މަނާކުރެވުނެވެ.

ޓްރާންސްޕޭރެންސީ މޯލްޑިވްސްއިން އިންޒާރު ދީފައިވާ ގޮތުގައި، މި ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކައުންސިލްތަކުގެ ދައުރު ހަނިވެ، އިޖާބަދޭ އަދި ޝާމިލުވާ ވެރިކަމެއް ހިންގުމަށް ކުރި މަސައްކަތަށް ހުރަސްއެޅެއެވެ. އިދިކޮޅު އެމް.ޑީ.ޕީ އިން ވަނީ މި އިޞްލާޙުތަކަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 230 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށް ބުނެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހަޅާފައެވެ.

ދެވަނަ މަރުޙަލާ: 17 ވަނަ އިޞްލާޙު (ޑިސެމްބަރު 2025) – އަތޮޅު ކައުންސިލްތައް އުވާލުން

1 ޑިސެމްބަރު 2025 ގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 17 ވަނަ އިޞްލާޙު ތަޞްދީޤުކުރައްވާފައެވެ. މީގެ ދަށުން، ނިމިދިޔަ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބާއެކު އަތޮޅު ކައުންސިލްތައް މުޅިން އުވިގެންދާނެއެވެ. ރަށު ކައުންސިލްތަކުން ދެން ރިޕޯޓްކުރަން ޖެހޭނީ ސީދާ ލޯކަލް ގަވަރމަންޓް އޮތޯރިޓީ (އެލް.ޖީ.އޭ) އަށެވެ. މީގެ އިތުރުން، 2,000 އަށްވުރެ މަދު އާބާދީ އޮންނަ ރަށްރަށުގެ ކައުންސިލަރުންގެ އަދަދު ފަހަކުން ތިނަކަށް މަދުކުރެވުނެވެ.

ތިންވަނަ މަރުޙަލާ: ޤާނޫނުއަސާސީން އުނިކުރުން (ޑިސެމްބަރު 2025) – ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލު ފޮހެލުން

މިއާއެކު، ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ އަތޮޅު ކައުންސިލްތައް އުފެއްދުމުގެ ބާރު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބިދޭ 230 ވަނަ މާއްދާ ޤާނޫނުއަސާސީން އުނިކުރައްވާފައެވެ. މީގެ މާނައަކީ، މުސްތަޤްބަލުގެ ސަރުކާރަކުން ވެސް ޤާނޫނުއަސާސީއަށް އިޞްލާޙެއް ނުގެނެސް އަތޮޅު ކައުންސިލްތައް އުފެއްދުމުގެ ފުރުޞަތު ބަންދުވުމެވެ.

މި ބަދަލުތަކުގެ ޖުމްލަ ނަތީޖާއަކީ، ރަށްރަށުގެ ބާރުވެރިކުރުވުމަށް އުފެއްދި ނިޒާމުގެ ބަދަލުގައި، ހުރިހާ މާލީ އަދި އިދާރީ ކަމެއް މަރުކަޒީ ސަރުކާރުން ކޮންޓްރޯލްކުރާ ނިޒާމެއް ޤާއިމުވުމެވެ.

ޝަރުޢީ ދާއިރާ ސާފުކުރުން: ކޯޓުތަކުގެ ބާރު ކަނޑުވާލުން

ދިމިޤްރާޠީ މުއައްސަސާތަކަށް ދިން އެންމެ ބޮޑު ޙަމަލާއަކީ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ މިނިވަންކަން ނައްތާލުމެވެ. މި ތަޙުޤީޤުން ހޯދި މަޢުލޫމާތު ތިރީގައި އެވަނީއެވެ:

ނޮވެމްބަރު 2024: އެންޓި-ޑިފެކްޝަން އިޞްލާޙު

20 ނޮވެމްބަރު 2024 ގައި، ސަރުކާރު ހިންގާ ޕީ.އެން.ސީ އިން ވަނީ ފަސް ގަޑިއިރަށްވުރެ ކުރު ވަގުތުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ޤާނޫނުއަސާސީއަށް އިޞްލާޙެއް ގެނެސްފައެވެ. އެއީ ޕާޓީ ބަދަލުކުރާ ނުވަތަ ޕާޓީން ވަކިކުރާ މެންބަރުންގެ ގޮނޑި ގެއްލޭ ގޮތަށް ހެދި އިޞްލާޙެކެވެ. މިއީ މެންބަރުން ބިރުގަންނަވައިގެން ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ސުޕަ-މެޖޯރިޓީ ދެމެހެއްޓުމަށް ކުރި ކަމެކެވެ.

ފެބްރުއަރީ 2025: ކޯޓުތަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމާއި ފަނޑިޔާރުން ސަސްޕެންޑްކުރުން

އެންޓި-ޑިފެކްޝަން މައްސަލަ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ބަލަން ތައްޔާރުވަމުން ދަނިކޮށް، 26 ފެބްރުއަރީ 2025 ގައި ސަރުކާރުން ވަނީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނަށް އިޞްލާޙު ގެނެސް، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންގެ އަދަދު ހަތަކުން ފަހަކަށް މަދުކޮށްފައެވެ. ހަމަ އެދުވަހު، ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން (ޖޭ.އެސް.ސީ) މެދުވެރިކޮށް، ތިން ފަނޑިޔާރުން ކަމަށްވާ ޑރ. އަޒްމިރަލްދާ ޒާހިރު، މަހާޒް އަލީ ޒާހިރު އަދި ޙުސްނުއްސުޢޫދު ސަސްޕެންޑް ކުރިއެވެ.

މެއި 2025: ފަނޑިޔާރުން ވަކިކުރުން

14 މެއި 2025 ގައި މަޖިލީހުން ވަނީ ފަނޑިޔާރު އަޒްމިރަލްދާ އާއި މަހާޒް މަޤާމުން ވަކިކޮށްފައެވެ. ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދު ވަނީ އިޙްތިޖާޖެއްގެ ގޮތުން އިސްތިޢުފާ ދެއްވާފައެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ރައީސް މުޢިއްޒާއި އެޓަރނީ ޖެނެރަލް އަޙްމަދު އުޝާމް ވަނީ ފަނޑިޔާރުންނަށް "ބިރުދައްކާފަ" އެވެ.

ނޫސްވެރިކަމުގެ މިނިވަންކަން ހަނިކުރުން

މީޑިއާތަކަށް ދެމުންދާ ގެއްލުންތައް ދަނީ އިތުރުވަމުންނެވެ:

• ސެޕްޓެމްބަރު 2025: މީޑިއާ އެންޑް ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ކޮމިޝަން ބިލު ފާސްކުރެވުނެވެ. މީގެ ދަށުން އުފައްދާ ކޮމިޝަނުގެ ތިން މެންބަރުން އައްޔަންކުރާނީ ސީދާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ. މިއީ މީޑިއާތައް ޖޫރިމަނާކޮށް، ހުއްޓުވުމުގެ ބާރު ލިބޭ ގޮތަށް އުފެއްދި ކޮމިޝަނެކެވެ.
• އޭޕްރީލް 2026: 'އަދަދު' ނޫހުގެ މައްސަލަ: ރައީސް މުޢިއްޒުގެ އަބުރާ ގުޅޭ ޑޮކިއުމެންޓްރީއެއް ނެރުނުތާ 12 ގަޑިއިރު ނުވަނީސް، ފުލުހުން ވަނީ 'އަދަދު' ނޫހުގެ އޮފީސް ރައިޑްކޮށް، ކޮމްޕިއުޓަރުތައް ހިފަހައްޓާފައެވެ.
• މެއި 2026: ދެ ނޫސްވެރިއަކު ކަމަށްވާ މުޙައްމަދު ޝަހުޒާން އާއި ލީވާލް އަލީ ނަޞީރު ޖަލަށް ލެވުނެވެ.

އިންތިޚާބީ އޮޓޯކްރަސީ: އޭޕްރީލް 2026 ގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓު

ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި މަޖިލިސް އިންތިޚާބު އެއްކޮށްލުމަށް 4 އޭޕްރީލް 2026 ގައި ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓެއް ނަގާފައެވެ. މި އިންތިޚާބުގައި ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް ތިރީގައިވާ ކަންކަން ކުރިކަމަށް އެމް.ޑީ.ޕީ އިން ތުހުމަތުކުރެއެވެ:

• ޢުމްރާ ދަތުރުތަކާއި، ދޮންނަ މެޝިނާއި، ފައިސާ ބެހުން.
• ފްލެޓްތަކުގެ ދެ އަހަރުގެ ކުލި މަޢާފުކުރުން.
• ސަރުކާރު މުވައްޒަފުންނަށް ވަޒީފާގެ ބިރުދެއްކުން.
• ފުލުހުންގެ މުސާރަ ބޮޑުކުރުން.

އެހެންނަމަވެސް، ނަތީޖާ އައީ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށެވެ. %68.7 ރައްޔިތުން ވަނީ ސަރުކާރުގެ ހުށަހެޅުމާ ދެކޮޅަށް ވޯޓު ދީފައެވެ.

އިޤްތިޞާދީ ޙާލަތު

ދިމިޤްރާޠީ ނިޒާމު ބަލިކަށިވަމުންދަނީ އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ވެސް ނާޒުކު ދަނޑިވަޅެއްގައެވެ:

• ދަރަނި: 2026 ވަނަ އަހަރު ދަރަނި ހުންނާނީ ޖީ.ޑީ.ޕީގެ 125.1 އިންސައްތައިގައެވެ.
• ޑޮލަރުގެ ދަތިކަން: ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރެއްގެ އަގު 20.50 ރުފިޔާއަށް ވަނީ އަރާފައެވެ. ދުވަހަކުވެސް ދިވެހިރައްޔިތުން ނުދެކޭވަރުގެ ދަތި ކަމެއް ދިވެހިންގެ ބޭންކުން ކުރިމަތިކުރުވާފައެވެ.

ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގުޅުންތައް

"އިންޑިއާ އައުޓް" ޝިއާރާއެކު ވެރިކަމަށް ވަޑައިގެންނެވި ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ ޗައިނާއާ ގާތް ގުޅުމެއް ބާއްވަވަން ފައްޓަވާފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އޭޕްރީލް 2026 ގެ އިންތިޚާބުން ފެނުނު ގޮތުގައި، ރައްޔިތުން އިސްކަންދެނީ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތަށްވުރެ ބޮޑަށް އިޤްތިޞާދީ އަދި ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމަށެވެ.

މުސްތަޤްބަލުގައި ވެދާނެ ގޮތްތައް

• ޚުދުމުޚުތާރު ވެރިކަން ވަރުގަދަވުން: ރައީސް މުޢިއްޒު ބާރުތައް ހިފަހައްޓައި، 2028 ގެ އިންތިޚާބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުން.
• އިޤްތިޞާދީ އިނދަޖެހުން: ދަރަނި ނުދެއްކިގެން އިޤްތިޞާދު ހުއްޓި، އޭގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ބަދަލުތަކެއް އައުން.
• ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފިއްތުންތައް: ދުނިޔޭގެ ޤައުމުތަކުން ރާއްޖެއަށް ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅު އެޅުން.
• ދިމިޤްރާޠީ އަލުން އާލާވުން: ރައްޔިތުންގެ ބާރުން އަލުން ދިމިޤްރާޠީ ނިޒާމެއް ޤާއިމުކުރުން.

ތާރީޚުގެ ޙުކުމް

ދިވެހިރާއްޖެ މިހާރު އޮތީ ދެކަފި މަގެއްގައެވެ. 2008 އިން ފެށިގެން ބިނާކުރި މިނިވަން މުއައްސަސާތައް ދަނީ ޤާނޫނީ އިސްލާހުގެ ނަމުގައި ރޫޅާލާފައެވެ. މިނިވަން ނަމަކަށް ކިޔަސް، އެ އިދާރާތަކުގެ މަސައްކަތްތައް އަޅުވެތިވެފައިވާ މިންވަރު ހާމައަށް އޮތީ ފެންނާށެވެ. ރައީސް މުއިއްޒުއަށް ވެރިކަން ލިބުމުގެ އަސްލު ކަމަށްވާ، ރައީސް ޔާމީން ވެސް މިފަހުން ވަނީ، މި ސަރުކާރަކީ "އެންމެ ޚުދުމުޚުތާރު" ސަރުކާރުގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައެވެ. 

އެހެންކަމާއެކު، ރާއްޖޭގެ ދިމިޤްރާޠީ މުސްތަޤްބަލު ބިނާވެފައި އޮތީ ރައްޔިތުންގެ ކެތްތެރިކަން ދެމި އޮންނަ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ. ދުނިޔޭގެ ޤައުމުތަކުން މިކަމަށް ފާރަވެރިވާ ދަރަޖައެއްގެ މައްޗަށެވެ.