ކޮންމެ ޖުމްހޫރީ ދައުލަތެއްގެވެސް އެންމެ ވަރުގަދަ އަސާސަކީ، އަދި ޑިމޮކްރެސީގެ އެންމެ ފުން ނާރެހަކީ 'ރައްޔިތުންގެ ބާރު' ނުވަތަ 'ޕޮޕިއުލާ ސަވަރެންޓީ' (Popular Sovereignty) އެވެ. މިއީ ދައުލަތެއްގެ އެންމެހައި ބާރުތަކެއް ފެށިގެން އަންނަނީ އަދި ދެމިއޮންނަނީ ވެސް ސީދާ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިގައި ކަމަށް ގަބޫލުކުރާ ސިޔާސީ އަދި ގާނޫނީ ފަލްސަފާއެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދިގު ތާރީހަށާއި، މިހާރު ހިނގަމުންދާ ފެހި ގާނޫނުއަސާސީއަށް ބަލާއިރު، މި އަސާސަކީ ދިވެހި ދައުލަތް ހިންގުމުގެ އެންމެ އިސް ތަނބެވެ. ސަރުކާރެއްގެ ސައްހަކަން ކަނޑައަޅައިދޭ މި ބާރަކީ އިންސާނިއްޔަތު ހޯދި އެންމެ އަގުބޮޑު ކާމިޔާބީއެވެ.

ފަލްސަފާގެ އަސްލު: ދުނިޔޭގެ ތާރީހާއި ފިކުރީ އިންގިލާބު

ރައްޔިތުންގެ ބާރުގެ މަފްހޫމަކީ އިންސާނީ ތާރީހުގައި ވަރަށް ގިނަ ގޮންޖެހުންތަކާއި ފިކުރީ ހަނގުރާމަތަކަށް ފަހު ތަރައްގީވެފައިވާ ކޮންސެޕްޓެކެވެ. 17 ވަނަ އަދި 18 ވަނަ ގަރުނުގައި ޔޫރަޕްގައި އުފެދުނު 'އިލްމީ ހޭލުންތެރިކަމުގެ' (Enlightenment) ދުވަސްވަރު، ޖޯން ލޮކް (John Locke) އަދި ޖީން ޖެކްސް ރޫސޯ (Jean-Jacques Rousseau)  ފަދަ ފަލްސަފާވެރިން އާ ފިކުރެއް ތައާރަފުކުރިއެވެ. އެއީ އިޖުތިމާއީ މުއާހަދާ (Social Contract Theory)  އެވެ. ރޫސޯގެ ބަޔާންތަކުގައިވާ ގޮތުން، ސަރުކާރަކީ ރައްޔިތުންގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ހިންގަން އަމިއްލައަށް ބާރު ލިބިފައިވާ ބައެއް ނޫނެވެ. ވެރިކަން ކުރުމުގެ ސައްހަ ބާރެއް ސަރުކާރަކަށް ލިބެނީ ހަމައެކަނި ރައްޔިތުންގެ ރުހުމާއި ގަބޫލުވުމުގެ މަތިންނެވެ.

މި ފަލްސަފާގެ މައްޗަށް ބިނާވެ ދުނިޔެއަށް ބޮޑެތި ތާރީހީ އިންގިލާބުތަކެއް އައެވެ. އެގޮތުން 1776 ވަނަ އަހަރުގެ އެމެރިކާގެ އިންގިލާބަކީ އިނގިރޭސި ރަސްކަމުގެ އަޅުވެތިކަމާ ދެކޮޅަށް އެމެރިކާގެ ރައްޔިތުން ތެދުވި ތެދުވުމެކެވެ. އެމީހުން އަޑުއުފުލީ ރައްޔިތުންގެ ތަމްސީލުވުމެއް ނެތި، އަދި ރައްޔިތުންގެ ރުހުމެއް ނެތި ޓެކުސް ނުނެގޭނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ. އެމެރިކާގެ މިނިވަންކަމުގެ ބަޔާނުގައި ސީދާ ކަނޑައެޅީ ސަރުކާރުގެ ބާރުތައް އަންނަނީ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން ކަމަށެވެ. މީގެ އިތުރުން 1789 ވަނަ އަހަރުގެ ފަރަންސޭސި އިންގިލާބަކީ 'މިނިވަންކަން، ހަމަހަމަކަން، އަހުވަންތަކަން' މި ޝިއާރުގެ ދަށުން ފަރަންސޭސި ރައްޔިތުން ރަސްކަމުގެ މުތުލަގު ބާރު  (Absolute Monarchy) ފުނޑުފުނޑުކޮށްލި ހާދިސާއެވެ. މިއީ މުޅި ދުނިޔެއަށް ރައްޔިތުންގެ ބާރުގެ ބާރުގަދަކަން ދައްކައިދިން އެންމެ ބޮޑު ތާރީހީ މިސާލެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ހަޔާތް: ބާރު ރައްޔިތުންނަށް ލިބުން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، ގަރުނުތަކެއް ވަންދެން ރާއްޖޭގައި އޮތީ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމެކެވެ. އޭރު ބާރުގެ އަސްލަކީ ރަސްގެފާނެވެ. ނަމަވެސް، ޒަމާނީ ޑިމޮކްރެސީއަށް ކުރި ދަތުރުގައި މި ފިކުރު މުޅިން ބަދަލުވިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފެހި ގާނޫނުއަސާސީގެ 4 ވަނަ މާއްދާ (ދައުލަތުގެ ބާރުތައް) އަކީ ދިވެހި ގާނޫނީ ނިޒާމުގެ އެންމެ މުހިންމު ލަފުޒުތައް ހިމެނޭ މާއްދާއެވެ. އެ މާއްދާގައި ސާފު އިބާރާތުން ލިޔެފައިވަނީ، ދިވެހި ދައުލަތުގެ އެންމެހައި ބާރުތައް ފެށިގެން އަންނަނީ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން ނެވެ. އަދި މި ބާރުތައް ދެމިއޮންނާނީވެސް ރައްޔިތުންގެ ކިބައިގައެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ސިޔާސީ ގޮތުންނާއި ގާނޫނީ ގޮތުން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ރައްޔިތުންގެ އަމުރާނުލައި ވެރިކަން ނުކުރެވޭނެކަން ދަލާލަތުކޮށް، ކަށަވަރުކޮށްދޭ އެންމެ ބޮޑު ހުއްޖިއްޔަތެވެ.

މި މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ އެންމެހައި ކަންކަމުގެ އެންމެ އިސް ފަރާތަކީ ރައްޔިތުން ކަމަށް ކަނޑައެޅިގެންދެއެވެ. އަދި ވެރިންނާއި މަންދޫބުން ހޮވަނީ ރައްޔިތުންގެ މިނިވަން ވޯޓަކުން ނެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ވެރިންނާއި މުއައްސަސާތައް ތިބެންޖެހެނީ ރައްޔިތުންގެ މަސްލަހަތުތަކަށް ސީދާ ޒިންމާދާރުވެ، ޖަވާބުދާރީވުން މަތީގައެވެ.

ބާރުތައް ވަކިވުމުގެ އަސާސާއި ރައްޔިތުންގެ ތަމްސީލުވުން

ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން ފެށިގެން އަންނަ ބާރުތައް ހިންގުމަށްޓަކައި، ގާނޫނުއަސާސީން ވަނީ ދައުލަތުގެ ތިން ބާރު ވަކިކޮށްފައެވެ. މިއީ ފަރަންސޭސި ފަލްސަފާވެރިޔާ މޮންޓެސްކިއު (Montesquieu) ގެ 'ސެޕަރޭޝަން އޮފް ޕަވާސް' (Separation of Powers) އަސާސެވެ. މިގޮތުން، ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން އުފެދޭ ބާރުތައް ބެހިގެންވަނީ ތިން ދާއިރާއަކަށެވެ.

ފުރަތަމަ ބާރަކީ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް ނުވަތަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ގާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރު ލިބެނީ ރައްޔިތުން އިންތިހާބުކުރާ މަޖިލީހަށެވެ. މިއީ ރައްޔިތުންގެ އަޑާއި ބޭނުންތައް ސީދާ ގޮތުން ދައުލަތުގެ ސިޔާސަތުތަކުގައި ތަމްސީލުވާ ފެންޑާއެވެ.

ދެވަނަ ބާރަކީ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ބާރެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ބާރު ހަވާލުވެފައިވަނީ ރައްޔިތުން ސީދާ ވޯޓަކުން ހޮވާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއާއެވެ.

ތިންވަނަ ބާރަކީ އަދުލު އިންސާފު ގާއިމުކުރުމުގެ ބާރެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ 7 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، މި ބާރު އޮންނަނީ މިނިވަން ކޯޓުތަކަށެވެ. ކޯޓުތަކުން އިންސާފު ކުރަންޖެހެނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހަދާފައިވާ ގާނޫނުތަކުގެ އިމުގެ ތެރެއިންނެވެ.

ރައްޔިތުންގެ ބާރު އަމަލީގޮތުން ހިންގާ ގޮތްތައް

ރައްޔިތުންގެ ބާރަކީ ހަމައެކަނި ކަރުދާހުގައި އޮންނަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ގާނޫނީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން މިއަށް އަމަލީ ސިފަ އަންނަނީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި ހަމަތަކެއްގެ ތެރެއިންނެވެ. އެގޮތުން ގާނޫނުއަސާސީގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޮންމެ ދިވެހި ރައްޔިތަކަށްމެ ވޯޓުލުމާއި އިންތިހާބުތަކަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްގު ލިބިގެންވެއެވެ. ރިޔާސީ އިންތިހާބާއި، މަޖިލިސް އިންތިހާބާއި، އަދި ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިހާބުތަކަކީ ރައްޔިތުން އެމީހުންގެ ބާރު ބޭނުންކޮށް، ވެރިކަމުގެ ހުންގާނު ހިފާނެ ބަޔަކު ކަނޑައަޅާ ވަގުތެވެ.

މީގެ އިތުރުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން ހިންގުމުގެ ގާނޫނު (ގާނޫނު ނަންބަރު 7/2010) އަކީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު ރަށްރަށު ފެންވަރުގައި ހިންގުމަށހިންގުމަށް ގެނެވުނު މުހިންމު ގާނޫނެކެވެ. މާލޭގައި ތިބޭ ބަޔަކު ރަށްރަށުގެ ކަންކަން ނިންމުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ ރަށެއްގެ ރައްޔިތުން އިންތިހާބުކުރާ ކައުންސިލްތަކަށް ބާރުތައް ދިނުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު އާއްމު ދިރިއުޅުމުގައި ދިމާވާ ދުވަހީ ކަންކަމުގައިވެސް ލިބިގެން ދިޔުމެވެ. ހަމައެއާއެކު، ގާނޫނުއަސާސީގެ 2 ވަނަ ބާބުގައިވާ އަސާސީ ހައްގުތައް، ކަމަށްވާ ހިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި، އެއްވެ އުޅުމުގެ މިނިވަންކަމާއި، ނޫސްވެރިކަމުގެ މިނިވަންކަމަކީ ރައްޔިތުންނަށް ސަރުކާރު ޒިންމާދާރުކުރުވުމަށް ލިބިދީފައިވާ އެންމެ ބާރުގަދަ ހަތިޔާރެވެ. ސަރުކާރަކުން ގޯސްކޮށް ކަމެއް ކުރާނަމަ، އެކަމާ ދެކޮޅަށް އަޑުއުފުލުމުގެ ދޮރު ހުޅިފައި އޮންނަށް ވާނެއެވެ. އެ ދޮރު ބަންދުކުރުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ބާރުވެރިކަމުގައި ކަސްތޮޅު އެޅުވުމެވެ.

ދުނިޔޭގެ ތާރީހުން: ރައްޔިތުންގެ ބާރު ދައްކައިދިން ވަގުތުތައް

ތާރީހުން ފެންނަން އޮތް ގޮތުގައި، ވެރިން ރައްޔިތުންގެ ބާރަށް ހުރަސްއަޅައި ހުދުމުހުތާރު ސިފަ ކުރިއަށް ނެރުމުން ރައްޔިތުން ވަނީ އެމީހުންގެ އަސްލު ބާރު ދައްކައި، ސިޔާސީ ބޮޑެތި ބަދަލުތައް ގެނެސްފައެވެ. މިގޮތުން ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބައެއް ތާރީހީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކަށް ބަލާއިރު، 1986 ވަނަ އަހަރު ފިލިޕީންސްގައި ހިނގި ހާދިސާތައް ހިމެނެއެވެ. އެ ގައުމުގެ ރައްޔިތުން ނުކުމެ ކުރި 'ޕީޕަލް ޕަވަރ' މޫވްމަންޓްގެ ސަބަބުން، ދިގު މުއްދަތަކަށް ދެމިއޮތް ފާޑިނަންޑް މާކޯސްގެ ހުދުމުހުތާރު ވެރިކަން ވެއްޓި، ވިއްސި ވިހާލިވެގެން ދިޔައެވެ.

ހަމައެފަދައިން، 1994 ވަނަ އަހަރު ދެކުނު އެފްރިކާގައި އޮތް ލޭއޮހޮރުވުން ބޮޑު، ނަސްލީ ތަފާތުކުރުމުގެ ލާއިންސާނީ ނިޒާމު (Apartheid) ނައްތާލެވުނީވެސް އެ ގައުމުގެ ރައްޔިތުން ކުރި ދިގު އަދި ބުރަ ހަގުރާމައަށް ފަހުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބަލާއިރުވެސް، 2004 އާއި 2008 އާ ދެމެދު ރައްޔިތުން ކުރިއަށްގެންދިޔަ އިސްލާހީ ހަރަކާތްތަކާއި މުޒާހަރާތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖޭގައި އެއް ޕާޓީއަށްވުރެ ގިނަ ޕާޓީ އެކުލެވޭ ޑިމޮކްރެޓިކް ޒަމާނީ ނިޒާމަކަށް މަގުފަހިވެގެންދިޔައެވެ.

ގޮންޖެހުންތަކާއި ރައްޔިތުންގެ ބާރު ހިމާޔަތްކުރުން

ގާނޫނުއަސާސީގައި ރައްޔިތުންގެ ބާރު ލިޔެފައި އޮތް ނަމަވެސް، އަމަލީ މައިދާނުގައި މި ބާރަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެއް ކަމަކީ ކޮރަޕްޝަނާއި ނުފޫޒެވެ. އިންތިހާބުތަކުގައި ވޯޓު ގަތުމާއި، ފައިސާގެ ނުފޫޒުން ރައްޔިތުންގެ ނިންމުންތައް ބަދަލުކުރުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ ބާރު ކެނޑިގެންދާ ކަމެކެވެ.

ދެވަނަ ކަމަކީ ރައްޔިތުންނަށް މައުލޫމާތު ނުލިބުމެވެ. ރައްޔިތުންނަށް ދައުލަތުގެ ކަންކަން ހިނގާގޮތުގެ ސާފު މައުލޫމާތު ނުލިބުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތް ނިންމުމަށް ހުރަސްއަޅާކަމެކެވެ. މިއަށް އޮތް ހައްލަކީ މައުލޫމާތު ހޯދައި ލިބިގަތުމުގެ ހައްގުގެ ގާނޫނު (ގާނޫނު ނަންބަރު 1/2014) އެވެ.

ތިންވަނަ ކަމަކީ މުއައްސަސާތަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމެވެ. މިނިވަން މުއައްސަސާތަކާއި ކޯޓުތައް ސިޔާސީ ނުފޫޒުން ސަލާމަތްވެފައި އޮތުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު ދެމެހެއްޓުމަށް މަޖުބޫރު، ލާޒިމު ކަމެކެވެ.

ރައްޔިތުންގެ ބާރަކީ ހަމައެކަނި 5 އަހަރުން އެއްއަހަރު ވޯޓުލާ ފޮއްޓަށް ގޮސް ވޯޓު ކަރުދާސްކޮޅު ވައްޓާލުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދައުލަތުގެ ކޮންމެ ނިންމުމެއްގައި، ކޮންމެ ގާނޫނެއްގައި، އަދި ކޮންމެ ސިޔާސަތެއްގައި ރައްޔިތުންގެ މަސްލަހަތާއި ވިންދު ހިމެނުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ 4 ވަނަ މާއްދާ ބުނާ ފަދައިން، ވެރިންނަކީ ބާރުގެ ވެރިންނެއް ނޫނެވެ. ވެރިންނަކީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު ވަގުތީގޮތުން ހިންގުމާ ހަވާލުވެ ތިބޭ 'އަމާނާތްތެރިން' ނެވެ. ވައުދާއި އަމާނާތަށް ހިޔާނާތްތެރިވާ ހިނދު، އެ ބާރު އަނބުރާ އަތުލުމުގެ ފުރިހަމަ ހައްގާއި ބާރު އޮތީ ހަމަ ރައްޔިތުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުރިމަގު އޮތީ ރައްޔިތުން މި ބާރުގެ ބޭނުން ހޭލުންތެރިކަމާއެކު ހިފި މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.