ބައިނަލްއަގުވާމީ ގޮތުން ފާހަގަކުރާ ޑިމޮކްރަސީ ދުވަހަކީ މިއަދެވެ. ކޮންމެ އަހަރެއްގެވެސް ސެޕްޓެމްބަރު މަހުގެ 15 ވަނަ ދުވަހަކީ ކޮންމެ ގައުމެއްގެވެސް ސިޔާސީ، އިޖުތިމާއީ އަދި ގާނޫނީ ނިޒާމުތައް ބައްޓަންވެފައިވާ ގޮތާމެދު ވިސްނާ ފިކުރުކުރަން ލިބޭ ފުރުސަތެކެވެ. މިއަހަރު އދ. އިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ރަސްމީ ޝިއާރަކީ "Raising Hands and Voices – Fostering Agency and Ownership through Deliberative Democracy" އެވެ. މީގެ އިތުރުން، ބައިނަލްއަގުވާމީ ޕާލިމެންޓްރީ ޔޫނިއަން (IPU) އިން މިއަހަރަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޝިއާރަކީ "Bring human rights into focus" އެވެ. މި ދެ ޝިއާރުންވެސް ބާރުއަޅަނީ ނިޒާމެއްގެ ހަމައެކަނި ބޭރުފުށުގެ ބާބުތަކެއް ފުރިހަމަކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ ބައިވެރިވުމާއި އިންސާނީ ހައްގުތައް ކަށަވަރުކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. އިލްމީ ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ޑިމޮކްރަސީއެއްގެ ދެމެހެއްޓެނިވިކަން ބިނާވަނީ ހަމައެކަނި ގަވާއިދުން ބޭއްވޭ އިންތިހާބުތަކެއްގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކާއި ސިޔާސަތުތައް ނިންމުމުގައި ރައްޔިތުންގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމާއި ނިޒާމުގެ ބާރުވެރިކަން އިހުސާސްކުރެވޭ މިންވަރަކުންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރަސީގެ ތާރީހީ ދަތުރު
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، ޒަމާނުއްސުރެ ހިނގަމުން އައީ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމެކެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އޮތް ރިޔާސީ ނިޒާމަކީ ބާރުތައް މަސްހުނިވެފައިވާ ހުދުމުހުތާރު ސަގާފަތެކެވެ. ތނަމަވެސް، 2000 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރިކޮޅަކީ ރާއްޖޭގެ އިސްލާހީ ދަތުރުގެ އެންމެ މުހިންމު ސޮފުހާތައް ލިޔެވުނު ދުވަސްވަރެވެ. ރައްޔިތުންގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުވުމާއި، ބައިނަލްއަގުވާމީ މުޖުތަމައުގެ ބާރުއެޅުމާއެކު، ސިޔާސީ ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމުގެ ބޮޑު ހަރަކާތްތަކެއް ފެށިގެންދިޔައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން 2004 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަހަށް އައި ބޮޑު ލޮޅުމާއެކު، އޭރު އެކުލަވާލެވުނު ހާއްސަ މަޖިލީހުން އައު ގާނޫނުއަސާސީއެއް އެކުލަވާލުމުގެ މަސައްކަތް ރަސްމީކޮށް ފެށިއެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގައި މަލްޓި-ޕާޓީ ނުވަތަ ގިނަ ސިޔާސީ ޕާޓީތައް ހިމެނޭ ޑިމޮކްރަސީއަކަށް މަގުކޮށައިދިން ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅެވެ.

2008 ގެ ގާނޫނުއަސާސީ
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރަސީގެ އެންމެ މުހިންމު ބިންގަލަކީ 7 އޮގަސްޓް 2008 ގައި ތަސްދީގުކުރެވުނު އައު ގާނޫނުއަސާސީ އެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީން ދައުލަތުގެ ތިން ބާރު ކަމަށްވާ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ބާރާއި، ގާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރާއި އަދި ޝަރުއީ ބާރު ސާފުކޮށް ވަކިކޮށްދިނެވެ. މީގެ އިތުރުން، އަސާސީ ހައްގުތަކާއި މިނިވަންކަމުގެ ބާބެއް ގާނޫނުއަސާސީގައި ލިޔެވުނެވެ. ދައުލަތް ޖަވާބުދާރީކުރުވުމަށްޓަކައި މިނިވަން މުއައްސަސާތައް އުފެއްދިއެވެ. ހަމަ އެ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހު ބޭއްވުނު ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ މަލްޓި-ޕާޓީ ރިޔާސީ އިންތިހާބަކީ، ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ސަގާފަތް މުޅިން ބަދަލުކޮށްލި، އަދި ސުލްހަވެރިކަމާއެކު ވެރިކަން ބަދަލުވުމުގެ ފުރަތަމަ ތަޖުރިބާ ދިވެހިންނަށް ކުރި ތާރީހީ އިންގިލާބެވެ.

އިންތިހާބުތަކާއި ސިޔާސީ ހަމަޖެހުން
ބައިނަލްއަގުވާމީ ސިޔާސީ ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި ޑިމޮކްރަސީއެއްގެ ދިރުން ހުރިކަމުގެ އެންމެ ސާފު ހެއްކަކީ އެއްވެސް މެދުކެނޑުމެއް ނެތި، ގަވާއިދުން އަދި ސުލްހަވެރިކަމާއެކު އިންތިހާބުތައް ބޭއްވުމެވެ. މި ގޮތުން ބަލާއިރު ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަނީ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފަދަ ބޮޑު ކާމިޔާބީއެއް ހޯދާފައެވެ. 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުން ރާއްޖޭގައި ވަނީ ގިނަ ރިޔާސީ އިންތިހާބުތަކާއި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބުތަކާއި، އަދި ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިހާބުތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ބާއްވާފައެވެ. ވޯޓުލުމަށް ރައްޔިތުން ނުކުންނަ ނިސްބަތް ބައިނަލްއަގުވާމީ އެވްރެޖަށްވުރެ މަތީގައި ހުރުމަކީ، ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި ޑިމޮކްރެޓިކް ނިޒާމަށް އޮތް އިތުބާރާއި ބައިވެރިވުމުގެ ޝައުގުވެރިކަން ހާމަކޮށްދޭ ހެއްކެކެވެ.

ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމާއި ބާރުތައް ބެހުން
މިއަހަރުގެ ޝިއާރުކަމުގައިވާ 'އަމިއްލަވަންތަކަން އާލާކުރުމުގެ' ފަލްސަފާއާ އެންމެ ބޮޑަށް ގުޅެނީ ރާއްޖޭގެ ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން ހިންގުމުގެ ގާނޫނަށް ގެނެވުނު ބޮޑެތި އިސްލާހުތަކާއެކު، ރަށްރަށުގެ މާލީ އަދި އިދާރީ ބާރުތައް ވަނީ ސީދާ ރައްޔިތުން އިންތިހާބުކުރާ ކައުންސިލްތަކަށްދީފައެވެ. ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގެ 33 އިންސައްތަ ގޮނޑި އަންހެނުންނަށް ހާއްސަކުރުމަކީ، މުޖުތަމައުގެ ހުރިހާ ފަންތިއެއްގެ އަޑުތައް އިއްވުމަށްޓަކައި އެޅުނު އިލްމީ އަދި ސްޓްރެޓީޖިކް ފިޔަވަޅެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން، މަރުކަޒީ ސަރުކާރަށް ބަރޯސާނުވެ، އަމިއްލަ ރަށުގެ ތަރައްގީގެ ސިޔާސަތުތައް އެ ރަށެއްގެ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމާއެކު ނިންމުމުގެ މަގު ވަނީ ހުޅުވާލަ ދީފައެވެ.

ސިޔާސީ ނުފޫޒާއި މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަން
ރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ނިޒާމަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމަކީ ދައުލަތުގެ މިނިވަން މުއައްސަސާތަކަށް ސިޔާސީ ބާރުވެރިންގެ ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ސަގާފަތެވެ. އިލްމީ ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމާއި މުސްތަގިއްލުކަން ގެއްލުމުން، ދައުލަތް ޖަވާބުދާރީކުރުވުމުގެ ނިޒާމު ބަލިކަށިވެއެވެ. ހާއްސަކޮށް ޝަރުއީ ދާއިރާ އިސްލާހުކުރުމާއި، ގާނޫނު ތަންފީޒުކުރާ އިދާރާތައް ސިޔާސީ ފިކުރުތަކުން އެއްކިބާކުރުމަކީ ނިޒާމުގެ ހަމަހަމަކަން ހިފެހެއްޓުމަށްޓަކައި އަދިވެސް ގިނަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރަންޖެހިފައިވާ ދާއިރާތަކެކެވެ.

މަދަނީ ހޭލުންތެރިކަން ކުޑަވުމާއި ކޮރަޕްޝަން
ޑިމޮކްރަސީއެއްގެ ދިރުމަކީ ހޭލުންތެރި މަދަނީ މުޖުތަމައެކެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖޭގައި ގިނަ ފަހަރަށް ޑިމޮކްރަސީ މާނަކުރެވެނީ ހަމައެކަނި ވަކި ސިޔާސީ ޕާޓީއަކަށް ތާއީދުކުރުން ނުވަތަ އިންތިހާބެއްގައި ވޯޓުލުން ކަމުގައެވެ. މީގެ އިތުރުން، އިންތިހާބުތަކާ ދިމާކޮށް ނާޖާއިޒު ފައިދާ ނެގުމާއި، ކޮރަޕްޝަނާއި ރިޝްވަތުގެ ނުފޫޒު މުޖުތަމައުގެ ތެރޭގައި ހުރުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ 'އަޑާއި' ނިންމުންތަކުގެ މިނިވަންކަމަށް އެޅޭ ވަރަށް ބޮޑު ހުރަހެކެވެ.

ތައުލީމީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ސިވިކް އެޑިއުކޭޝަން ކުރިއެރުވުން
އިލްމީ ދިރާސާތަކުން ސާބިތުވާގޮތުގައި ޑިމޮކްރަސީއެއްގެ ދެމެހެއްޓެނިވިކަން ބިނާވަނީ ހަމައެކަނި ގާނޫނުތަކެއްގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ، އޭގެ ބަދަލުގައި އެ ގައުމެއްގެ ރައްޔިތުންގެ ވިސްނުމާއި ސަގާފަތުގެ ތެރޭގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރަސީ އިތުރަށް ހަރުދަނާކުރުމަށްޓަކައި، ސްކޫލްތަކުގެ ކަރިކިއުލަމްގެ ތެރޭގައި 'ސިވިކް އެޑިއުކޭޝަން' ނުވަތަ މަދަނީ ތައުލީމު ވަކި މާއްދާއެއްގެ ގޮތުގައި ތައާރަފުކުރުމަކީ ލަސްވެފައިވާ ކަމެކެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ދަރިވަރުންނަށް ހަމައެކަނި ވޯޓުލާން ދަސްކޮށްދިނުމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް އިހުތިރާމްކުރުމާއި، ތަފާތު ހިޔާލުތަކަށް ޖާގަދިނުމާއި، އަދި މުޖުތަމައުގެ މައްސަލަތަކުގައި ސުލްހަވެރިކަމާއެކު ބަހުސްކޮށް ގޮތް ނިންމުމުގެ ގާބިލިއްޔަތާއި، ހުނަރު ކުޑަކުދިންގެ ފުރާވަރުންސުރެ ހޯދައި ދިނުމެވެ.

މަޝްވަރާގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ޑިމޮކްރަސީއެއް ގާއިމުކުރުން
މިއަހަރުގެ ޝިއާރުގެ މައިގަނޑު އަސާސަކީ މަޝްވަރާގެ ބައިވެރިވުން އިތުރުކުރުމެވެ. މިކަން ހާސިލު ކުރުމަށްޓަކައި ރަށު ފެންވަރުގައާއި ގައުމީ ފެންވަރުގައި ރަސްމީ މަޝްވަރާގެ ފޯރަމްތައް ގާއިމުކުރުމުގެ ބޭނުންތެރިކަން ބޮޑެވެ. ކައުންސިލްތަކުން ނުވަތަ ސަރުކާރުން ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތައް ނިންމާއިރު، ހަމައެކަނި މައުލޫމާތު ސާފުކޮށްލުމުގެ ބަދަލުގައި، ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ބަހުސާއި ހިޔާލު ހޯދުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. އަދި އެ ހިޔާލުތަކަށް ސިޔާސަތުތަކުން ޖާގަ ލިބުމަކީ ނުހަނު ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ނިންމުންތަކަކީ ހަމައެކަނި ވެރިންގެ ނިންމުންތަކަކަށް ނުވެ، މުޅި މުޖުތަމައުގެ މިލްކުވެރިކަން އޮންނަ ނިންމުންތަކަކަށް ވެގެންދާނެއެވެ.

ޑިޖިޓަލް ޑިމޮކްރަސީ ތައާރަފުކުރުން
ޖަޒީރާ ގައުމެއްގެ ގޮތުގައި ރާއްޖެ އޮތުމުން ދިމާވާ އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކީ ދުރު ރަށްރަށުގައި ތިބޭ ރައްޔިތުންގެ އަޑު މަރުކަޒީ ސަރުކާރަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ދަތިކަމެވެ. މިކަމަށް އޮތް އެންމެ ޒަމާނީ އަދި އިލްމީ ހައްލަކީ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ބޭނުން ހިފައިގެން 'ޑިޖިޓަލް ޑިމޮކްރަސީ' (E-Democracy) ތައާރަފުކުރުމެވެ. ސަރުކާރުން ހަދާ ގާނޫނުތަކާއި ސިޔާސަތުތަކަށް ކޮންމެ ރަށެއްގައި ހުރެގެންވެސް ރައްޔިތުންނަށް ފަސޭހަކަމާއެކު ހިޔާލު ހުށަހެޅޭނެ، އަދި ވޯޓުދެވޭނެ ރަސްމީ ޑިޖިޓަލް ޕޯޓަލްތަކެއް އުފެއްދިދާނެއެވެ. މިއީ ހާއްސަކޮށް އާބާދީގެ ބޮޑު ބައެއް ހިއްސާކުރާ ޒުވާނުން، ގައުމީ ހިންގުމުގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއަށް ވައްދައި އެކުދިންގެ އަޑުތައް އުފުލުމަށް ފަހިކޮށްދެވޭނެ އެންމެ ހަރުދަނާ މަގެވެ.

ކުރިމަގުގެ އުންމީދާއި ގައުމީ ޒިންމާ
ޖުމްލަގޮތެއްގައި ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރަސީގެ ހާލަތަކީ ފާއިތުވި ކުރު ތާރީހަށް ބަލާއިރު އުންމީދީ އަދި ހަރުދަނާ މިސްރާބެއްގައި އޮތް ނިޒާމެކެވެ. މިއަހަރުގެ ބައިނަލްއަގުވާމީ ޑިމޮކްރަސީ ދުވަހުގެ ޝިއާރުތަކުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހަނދާންކޮށްދެނީ، ޑިމޮކްރަސީއަކީ ހަމައެކަނި ފަސް އަހަރުން އެއްއަހަރު ވޯޓު ފޮށްޓެއް ކައިރިއަށް ގޮސް ވޯޓުލުން ނޫން ކަމެވެ. ދެމެހެއްޓެނިވި ޑިމޮކްރަސީއެއް ބިނާކުރެވޭނީ ކުރިމަތިވެފައިވާ ގޮންޖެހުންތަކުން ފިލާވަޅު ލިބިގަނެ، ތައުލީމީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން މަދަނީ ހޭލުންތެރިކަން އާލާކޮށް، ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި މަޝްވަރާގެ ސަގާފަތް ވަރުގަދަކޮށްގެންނެވެ. އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް އިސްކަންދީ، ރައްޔިތުންނަށް ނިޒާމުގެ މިލްކުވެރިކަން އިހުސާސްކޮށްދެވިގެން މެނުވީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ދަތުރުގެ ހަގީގީ މަންޒިލަށް ވާސިލެއް ނުވެވޭނެއެވެ.

ވޯޓުފޮށިން ނުކުންނަ ނަތީޖާއަކީ ހަމައެކަނި ވެރިކަމުގެ ފަސް އަހަރުގެ ދައުރެއް ކަނޑައަޅާ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ގައުމުގެ މާދަމާގެ މިސްރާބާއި، އަންނާން އޮތް ޖީލުތަކުގެ ހައްގުތަކާއި މިނިވަންކަން ބައްޓަންކުރާ އެންމެ ބޮޑު ބާރެވެ. ވޯޓުފޮށީގެ ހަގީގީ ބާރު ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ފެންނާނީ، އިންތިޚާބު ނިމުމަށްފަހުވެސް ރައްޔިތުންގެ އަޑުތަކާއި މަޝްވަރާތައް ދައުލަތް ހިންގުމުގެ ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ހަރުދަނާކަމާއެކު ހިފެހެއްޓިގެންނެވެ. އެހެންކަމުން، ރާއްޖޭގެ ޑިމޮކްރެޓިކް މާދަމާ އަލިވިލިގެންދާނީ، ވޯޓުފޮށިން ލިބިދޭ އެ ބާރުގެ ހާމަކަން ބޮޑުކަމާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމާއި، އަދި ރައްޔިތުންގެ މަދަނީ ޒިންމާދާރުކަން އެކުވެގެން އުފެދޭ ހަރުދަނާ ބިންގަލެއްގެ މަތީގައެވެ.