ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ހުރި ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓް މަޝްރޫޢެއް، އިޤްތިޞާދީ ތަރައްޤީގެ އިސްނެގުމެއްގެ ގޮތުގައި ފެށިގެން އައިސް، ޤައުމީ ސިޔާދަތާ ގުޅޭ ބަހުސަކަށް ބަދަލުވެ، އެންމެ ފަހުން ސިޔާސީ ބޮޑު ކާރިސާއަކަށް މަގުފަހިވެދާނެއެވެ. އަލްބޭނިއާގައި މިހާރު ހިނގަމުންދާ ހަމަނުޖެހުންތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބިގެންދާ މުހިންމު އިންޒާރެކެވެ.

އަލްބޭނިއާ: ތަރައްޤީގެ މަޝްރޫޢަކުން އާންމުންގެ ނުރުހުން ގަދަވި ގޮތް
އަލްބޭނިއާގައި ދާދިފަހުން ހިނގި ހާދިސާތަކަކީ، ޚާއްޞަކޮށް ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓާއި، ފަތުރުވެރިކަމާއި، އަދި ޤައުމުގެ މަދު ބިމުގެ ވަސީލަތްތައް ތަރައްޤީކުރުމަށް ބަރޯސާވާ ރާއްޖެ ފަދަ ޤައުމުތަކުން ސަމާލުކަން ދޭންޖެހޭ ކަންކަމެވެ.

2026 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހު، އެމެރިކާގެ ރައީސް ޑޮނަލްޑް ޓްރަމްޕްގެ ދަނބިދަރިކަލުން ޖެރެޑް ކުޝްނަރާ ގުޅުންހުރި ލަގްޒަރީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަޝްރޫޢަކާ ދެކޮޅަށް ފެށުނު މުޒާހަރާތައް، މިހާރު ވަނީ ސަރުކާރާ ދެކޮޅު ބޮޑު ހަރަކާތަކަށް ބަދަލުވެފައެވެ. އަލްބޭނިއާގެ ޒްވާނެކް އައްސޭރިފަށާއި ތިމާވެށީގެ ގޮތުން ނާޒުކު ވްޖޯސާ-ނާޓާ ސަރަޙައްދުގައި ހިންގަން ނިންމި މި މަޝްރޫޢާ ގުޅިގެން، ތިމާވެށި ހަލާކުވުމާއި، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ މައްސަލަތަކާއި، ބޭރުގެ ނުފޫޒާއި، އަދި ސަރުކާރުގެ ނިންމުންތަކުގައި ދެފުށް ފެންނަ ގޮތް ކުޑަވުމުގެ ކަންބޮޑުވުންތައް އުފެދުނެވެ. މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން އެމީހުންގެ ހަރަކާތަށް ދިނީ "ފްލެމިންގޯ އިންގިލާބު"ގެ ނަމެވެ. ނަމަވެސް، މި މައްސަލަ ވަރަށް އަވަހަށް ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަޝްރޫޢަކަށްވުރެ ބޮޑުވެގެން ދިޔައެވެ. ސަރުކާރުގެ ކޮރަޕްޝަނާއި، ވަޒީފާ ނެތުމާއި، ތަޢުލީމީ ޚަރަދު ބޮޑުވުމާއި، އިޤްތިޞާދީ ފުރުޞަތުތައް މަދުވުމާއި، އަދި ސިޔާސީ އަދި ވިޔަފާރީގެ ނުފޫޒުގަދަ ފަރާތްތަކުން އާންމު ރައްޔިތުންގެ ހައްޤުތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް މަންފާ ހޯދަމުންދާ ކަމުގެ އިޙްސާސް އާންމުންގެ މެދުގައި ބޮޑުވިއެވެ. އޮކްޓޫބަރު މަހާ ހަމައަށް އައިއިރު، ދަރިވަރުން އިސްވެ ތިބެ ކުރި މުޒާހަރާތައް ފުލުހުންނާ ދެމެދު ހިނގި ހަމަނުޖެހުންތަކަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. ސަރުކާރުގެ އިމާރާތްތަކާއި މާލީ އިދާރާތަކަށް ހަމަލާދެވުނެވެ. އޮކްޓޫބަރު 17 ގައި އަލްބޭނިއާގެ ހައިކޯޓު އިމާރާތުގައި ރޯކޮށްލުމަކީ ހާލަތު ގޯސްވެފައިވާ މިންވަރު ހާމަކޮށްދިން ކަމެކެވެ.

މިފަދަ ހަމަނުޖެހުންތަކުން އުފެދޭ މުހިންމު ސުވާލަކީ، ތަރައްޤީގެ މަޝްރޫޢަކާ ގުޅޭ ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއް، މުޅި ސަރުކާރަށް އޮތް އިތުބާރު ގެއްލިގެންދާ ފަދަ ޤައުމީ ކާރިސާއަކަށް ބަދަލުވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އޭގެ ޖަވާބަކީ، ހަމައެކަނި އެ މަޝްރޫޢެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުންގެ ހިތްހަމަނުޖެހުންތަކާއި މައްސަލަތަކަށް ހައްލެއް ނުލިބި ގިނަދުވަސްވުމުގެ ނަތީޖާއެވެ.

ރަސްމާލެ އަދި އީގަލް ހިލްސް: ރާއްޖެއަށް އޮތް ސިޔާސީ ނުރައްކަލެއް؟
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވެސް މިހާރު ވަނީ ބޭރުގެ ކުންފުންޏަކާ ގުޅިގެން ހިންގާ ބޮޑު މަޝްރޫޢަކާ މެދު ބަހުސްތަކެއް ކުރިމަތިވެފައެވެ.

21 ސެޕްޓެމްބަރު 2026 ގައި، ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވަނީ ޔޫ.އޭ.އީގެ އީގަލް ހިލްސް ކުންފުންޏާއެކު ރަސްމާލޭގައި 'މޯލްޑިވްސް ވޯޓަރ ފްރަންޓް އެންޑް މެރީނާ' ތަރައްޤީކުރުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައެވެ. މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން 500 އަށްވުރެ ގިނަ ހެކްޓަރުގެ ބިން 99 އަހަރަށް ކުއްޔަށް ދޫކުރާ ގޮތަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބެއެވެ. މި މަޝްރޫޢު އާންމުކޮށް ބީލަމަށް ނުލައި ދިނުމާއި، އޭގެ މާލީ އަގާއި، ސަބްލީސް ކުރުމުގެ ހައްޤުތަކާއި، އަދި ރައްޔިތުންނަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް މަޢުލޫމާތު ހާމަކޮށްފައި ނުވާތީ ކަންބޮޑުވުންތައް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. ނަމަވެސް، ސަރުކާރުން ބުނަނީ މީގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތަކާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތައް ލިބިގެންދާނެ ކަމަށެވެ. ތަރައްޤީއާއި ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓަކީ ބޭނުންތެރި ކަންކަމެވެ. އެކަމަކު ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރާއި، ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ކަންކަން ކުރުމާއި، ޤައުމީ މަސްލަހަތަކީ ދެވަނަ ދަރަޖައިގެ ކަންކަމަށް ވެގެން ނުވާނެއެވެ.

ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީޚު: ތިން ރައީސުންގެ ދައުރުން ލިބޭ ފިލާވަޅުތައް
ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު (2012): ޖީ.އެމް.އާރް އެއާޕޯޓް އެއްބަސްވުމަކީ އެމަނިކުފާނުގެ ދައުރުގައި އެންމެ ބޮޑު ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއް އުފެދުނު ކަންތަކެވެ. ޤައުމީ އެއާޕޯޓް ބޭރުގެ ބަޔަކަށް ދިނުމާއި ސިޔާދަތާ ގުޅޭ ގޮތުން ބަހުސްތައް ކުރެވުނެވެ. ނަމަވެސް، ނަޝީދު އިސްތިއުފާ ދެއްވީ ހަމައެކަނި ޖީ.އެމް.އާރް މައްސަލައިގައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ސަލާމަތީ ބާރުތަކާ ގުޅުންހުރި ބޮޑު ކާރިސާއެއްގެ ތެރެއިންނެވެ.

ރައީސް ޢަބްދުﷲ ޔާމީން (2018): އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރަށް އެމް.އެމް.ޕީ.އާރް.ސީގެ ކޮރަޕްޝަނާއި ފާފު އަތޮޅު ސައުދީއަށް ވިއްކާލަން އުޅޭ ކަމުގެ ތުހުމަތުތަކާ ގުޅިގެން ބޮޑެތި ފާޑުކިޔުންތަކެއް އަމާޒުވިއެވެ. އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރގެ ބޮޑެތި ކާމިޔާބީތަކެއް ހޯއްދެވި ނަމަވެސް، ކޮރަޕްޝަނާއި ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ މެދު އޮތް ނުރުހުމުގެ ސަބަބުން 2018 ގެ އިންތިޚާބުން ނާކާމިޔާބީއާ ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ.

ރައީސް އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް (2023): "އިންޑިއާ އައުޓް" ކެމްޕޭނާއި، ސިޔާދަތާ ގުޅޭ ކަންބޮޑުވުންތަކުގެ ސަބަބުން ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރަށް ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް ކުރިމަތިވިއެވެ. 2023 ގެ އިންތިޚާބުން ނާކާމިޔާބު ވުމުގައި މި ކަންބޮޑުވުން ތަކާއި ސިޔާސީ އިއްތިޙާދުގެ ތެރޭގައި އުފެދުނު ބައިބައިވުންތައް ހިމެނެއެވެ. މި ހުރިހާ ދައުރުތަކަކުން ވެސް އެނގެނީ، ހަމައެކަނި އެއް ސިޔާސަތެއްގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަން ނުގެއްލޭ ކަމެވެ. ނަމަވެސް، ޤައުމީ މަސްލަހަތާ ގުޅޭ ކަންބޮޑުވުންތަކާއި، އިޤްތިޞާދީ އަދި ހިންގުމުގެ ނިޒާމުގެ މައްސަލަތައް އެކުވުމުން، އެއީ ސަރުކާރަކަށް ކުރިމަތިވާނެ އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލެވެ.

ތަކެތީގެ އަގުބޮޑުވުމާއި އިންސާފާމެދު އުފެދޭ ސުވާލުތައް
ރާއްޖެއަށް މިއަދު ކުރިމަތި ވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢުގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. ގިނަ އާއިލާތަކަކުން ތިބީ ތަކެތީގެ އަގުބޮޑުވުމާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ދަތިކަމާއި، ވަޒީފާގެ ފުރުޞަަތުތައް މަދުވުމުގެ ކަންބޮޑު ވުމުގައެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުގެ ރިޕޯޓްތަކުން ދައްކާގޮތުގައި 2024 ވަނަ އަހަރު 1.4 އިންސައްތައިގައި ހުރި އިންފްލޭޝަން ރޭޓް، 2025 ވަނަ އަހަރު ވަނީ 4 އިންސައްތައަށް އުފުލިފައެވެ. އަދި މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ހިސާބުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް މަހާ ހަމައަށް ކާބޯތަކެތީގެ އަގުތައް ވަނީ 5.6 އިންސައްތައަށް މައްޗަށް ގޮސްފައެވެ. އާއިލާތަކުން އަސާސީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށް ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހިފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި، ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫޢުތަކުގެ ވާހަކަ އިވުމުން، އެކަމުގެ ސަބަބުން އާންމު ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭނެ ހަގީގީ މަންފާއަކީ ކޮބައިކަން ސަރުކާރުން ވަރަށް ސާފުކޮށް ކިޔައިދޭންޖެހެއެވެ. ހަމައެއާއެކު، އަދުލު އިންސާފުގެ ނިޒާމަށް އޮތް އިތުބާރުގެ މައްސަލައަކީ ވެސް ކަންބޮޑުވުމެކެވެ. މަސްތުވާތަކެތީގެ ވިޔަފާރިކުރާ އަބްދުﷲ އިބްރާހީމް (އަބޫޗާ) ގެ މައްސަލައަކީ މީގެ މިސާލެކެވެ. 25 އަހަރުގެ ޖަލު ހުކުމެއް ތަންފީޒުކުރަމުން ދަނިކޮށް، އޭނާ ޕެރޯލްގެ ދަށުން ދޫކޮށްލުމާއި، އޭގެ ފަހުން ސަރުކާރުގެ ނުފޫޒުން އަލުން ބަންދުކުރުމަކީ ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ހުރި ގޯސްތައް ހާމަވެގެންދިޔަ ކަމެކެވެ. މިފަދަ ހާދިސާތަކުގެ ސަބަބުން، ވަކި ބަޔަކަށް ނުފޫޒާއި މުއްސަނދިކަމުގެ ސަބަބުން ލުއިތައް ލިބޭ ކަމުގެ އިހުސާސް އާންމުންގެ މެދުގައި އުފެދެއެވެ.

އީގަލް ހިލްސް މަޝްރޫޢަކީ ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ސިޔާސީ ހަޔާތްޕުޅު ކަނޑައަޅާނެ މައްސަލައަކަށް ވެދާނެބާ؟
އީގަލް ހިލްސް އެއްބަސްވުމުގެ ސަބަބުން އަލްބޭނިއާގައި ހިނގި ފަދަ މުޒާހަރާތަކެއް ފެށިދާނެ ކަމަށް ނުވަތަ ކުރިއަށް އޮތް އިންތިޚާބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާނެ ކަމަށް ބުނަން އަދި މާ އަވަހެވެ. ނަމަވެސް، އަލްބޭނިއާގެ ތަޖުރިބާއިން ދައްކައިދެނީ، ސަރުކާރުން ރައްޔިތުންގެ އަޑު ނާހާ ކަމާއި، މަޢުލޫމާތު ހާމަނުކުރާ ކަމުގެ އިހުސާސް އުފެދުމުން ތަރައްޤީގެ މަޝްރޫޢުތަކަކީ ސިޔާސީ ބޮޑު ނުރައްކަލަކަށް ވެދާނެ ކަމެވެ. ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ސަރުކާރަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ސުވާލަކީ، ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢަކީ ދިވެހިންގެ ދިގު މުއްދަތުގެ މަސްލަހަތު ހިމާޔަތްކޮށްދޭ މަޝްރޫޢެއްކަން ސާބިތުކޮށް ދެވޭނެތޯއެވެ. އީގަލް ހިލްސް ހޮވީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ ދައުލަތަށް ލިބޭނެ މާލީ ފައިދާއަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ ތިމާވެއްޓަށް ކުރާނެ އަސަރަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ މިއީ ރައްޔިތުންނަށް ސާފުކޮށް އެނގެންޖެހޭ ޖަވާބުތަކެކެވެ.

އަލްބޭނިއާއިން ލިބޭ ހަގީގީ ފިލާވަޅު
އަލްބޭނިއާގެ ހާދިސާތަކުން ލިބޭ ފިލާވަޅަކީ ހަމަނުޖެހުން ހިންގުމަކީ ހައްލެއް ކަމެއް ނޫނެވެ. އިންސާފު ހޯދުމަށް އޮތް މަގަކީ ސުލްހަވެރި މުޒާހަރާއާއި، މިނިވަން ނޫސްވެރިކަމާއި، މަޖިލީހުގެ ފާރަވެރިކަމާއި، އަދި ކޯޓުތަކުގެ ދައުރެވެ. ނަމަވެސް، ރައްޔިތުންގެ ނުރުހުން އުފެދޭ ސަބަބުތައް ދެނެގަތުމަކީ ސަރުކާރުގެ ޒިންމާއެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ ކަންބޮޑުވުންތަކަށް ޖަވާބު ނުލިބޭނަމަ، އެއް މަޝްރޫޢަކާ މެދު އޮންނަ ހިތްހަމަނުޖެހުން، މުޅި ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތާއި، ކޮރަޕްޝަނާއި، އަދި އިންސާފުގެ ނިޒާމާ ގުޅިގެންދެއެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ސަރުކާރަށް އޮތް ފުރުޞަތަކީ، ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢުގެ ހުރިހާ މަޢުލޫމާތެއް ހާމަކޮށް، މިނިވަން މުއައްސަސާތަކުގެ މެދުވެރިކޮށް އެކަން ބަލައި، ރައްޔިތުންނާ ގާތުން މަސައްކަތް ކުރުމެވެ. އެންމެ ބޮޑު ސިޔާސީ ނުރައްކަލަކީ އީގަލް ހިލްސް މަޝްރޫޢެއް ނޫނެވެ. އެއީ ޤައުމީ ވަސީލަތްތަކާ މެދު އުފެދިފައިވާ ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ނުލިބި، ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ގެއްލިގެން ދިޔުމެވެ.

ކުޑަ ޖަޒީރާ ޤައުމަކަށް މިކަމުގެ ނުރައްކާ ބޮޑެވެ. ތަރައްޤީ ވާންޖެހޭނީ ރައްޔިތުންނަށްޓަކައެވެ. ދައުލަތުގެ މުދާ ހިމާޔަތްކުރަންޖެހޭނީ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށްޓަކައެވެ. ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫޢުތަކާއި، ބޮޑެތި ބްރިޖުތަކާއި، ބިން ހިއްކުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، ޤައުމީ ތަރައްޤީގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ބިންގަލަކީ ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރެވެ.

ރެފަރެންސަސް:
- އަލްބޭނީއާގެ މުޒާހާރާގެ ބެކްގްރައުންޑްސް (އޯ.އެސް.ޑަބްލިއު)  23 ޖޫން 2026
- އަލްބޭނިއާ ކޯޓްގައި ރޯކޮށްލުން - އަލްބޭނިއާ ޑެއިލީނިއުސް.
- އީގަލް ހިލްސް އެގްރީމެންޓް - އެޑިޝަން.އެމްވީ
- ރަސްމާލެ ލީގަލް ޗެލެންޖް- އެމްބީއާރ
- ޕެރޯލް ކޮންޓްރަވާރސީ - މޯލްޑިވްސް އިންޑިޕެންޑެޑް
- މޯލްޑިވްސް ޑިވެލޮޕްމެންޓް އަޕްޑޭޓް