އެ މަނިކުފާނު ވައުދުވެވަޑައިގަތީ ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި އާ އެއަރޕޯޓްތައް އެޅުމަށާއި، އައްޑޫ ސިޓީގެ ރަށްތައް ގުޅުވާލަދޭ ބްރިޖެއް އެޅުމަށާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ބިޔަ މަޝްރޫއުތައް ހިންގުމަށެވެ. އަދި ސަރުކާރުން ތަރައްގީކުރާ ރިސޯޓް މަޝްރޫއުތަކުން އާންމު ރައްޔިތުންނަށް އަހަރީ ޑިވިޑެންޑް ލިބޭނެ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުމަށްވެސް ވައުދުވެވަޑައިގަތެވެ.

ވޯޓުލާ ގިނަ މީހުންނަށް މި ތަސައްވަރު ވެގެންދިޔައީ ވަރަށް ހިތްގައިމު ކަމަކަށެވެ. ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމަށްފަހު ފަތުރުވެރިކަމުގެ އާމްދަނީ އިތުރުވަމުންދިޔަ ވަގުތެއްގައި، ދިވެހިރާއްޖެ ފެނިގެންދިޔައީ ކުދި ޖަޒީރާ ގައުމުތަކުގެ ތެރެއިން ހަލުވިކަމާއެކު ތަރައްގީވަމުން އަންނަ ނަމޫނާ ގައުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ނަމަވެސް، އާ ސަރުކާރު ދެބައިވީއިރު، އެ ތަސައްވަރު މިހާރު މިވަނީ ހިތްދަތި އިގްތިސޯދީ ހަގީގަތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައެވެ. އެއީ ގައުމުގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން ބަލާއިރު، ދުނިޔޭގައިވެސް އެންމެ ދަރަނި ބޮޑު ގައުމުތަކުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖެ ހިމެނުމެވެ.

އިގްތިސާދަށްވުރެ ބޮޑު ދަރަނީގެ ބުރައެއް
ރާއްޖޭގެ ދަރަނީގެ މައްސަލައަކީ މިހާރުގެ ސަރުކާރާއެކު ފެށުނު ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ވޭތުވެދިޔަ ދިހަވަރަކަށް އަހަރު ތެރޭގައި އައި އެކި ސަރުކާރުތަކުން އުމްރާނީ ތަރައްގީއަށާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމަށާއި، ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތަކަށް ނެގި ބޮޑެތި ލޯނުތަކުގެ ނަތީޖާއެވެ.

ވޯލްޑް ބޭންކާއި އިންޓަނޭޝަނަލް މަނިޓަރީ ފަންޑް (އައި.އެމް.އެފް) ގެ އަންދާޒާތަކަށް ބަލާއިރު، ރާއްޖޭގެ ދައުލަތުގެ ދަރަނި މިހާރު ހުރީ ޖީޑީޕީގެ 120 އިންސައްތައަށްވުރެ މަތީގައެވެ. މިއީ މުޅި ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތުންވެސް، ކުޑަ އިގްތިސާދެއް އޮތް ގައުމަކަށް ބަލާއިރު ވަރަށް ނުރައްކާތެރި މިންވަރެކެވެ.

ދައުލަތުގެ ޖުމްލަ ދަރަނި ގާތްގަނޑަކަށް 9 ބިލިޔަނާއި 10 ބިލިޔަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް އަރާނެކަމަށް ބެލެވެއެވެ. މިއީ އެންމެ 500،000 އެއްހާ މީހުންގެ އާބާދީއެއް އޮތް ގައުމަކަށް ބަލާއިރު އިންތިހާއަށް ބޮޑު އަދަދެކެވެ.

މި ދަރަނީގެ ބޮޑުބައި ޚަރަދުކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ބިޔަ މަޝްރޫއުތަކަށެވެ:
- އެއަރޕޯޓްތައް އެޅުމާއި ބޮޑުކުރުން
- ފަޅު ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫއުތައް
- ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫއުތައް
- ބްރިޖާއި ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމުތައް
- ފަތުރުވެރިކަމުގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް

މި މަޝްރޫއުތަކުގެ ސަބަބުން ގައުމުގެ ގުޅިލާމެހުމަށާއި އިގްތިސާދީ ފުރުސަތުތަކަށް ކުރިއެރުން ލިބުނު ނަމަވެސް، އެ މަޝްރޫއުތަކުން ލިބޭ މާލީ މަންފާއަށްވުރެ ދަރަނި އަދާކުރަން އޮތް ބުރަ މާ ބޮޑެވެ.

ބޭރު ފައިސާގެ ތާށިކަން
ރާއްޖޭގެ އިގްތިސޯދީ ނާޒުކު ކަމުގެ އަނެއް ސަބަބަކީ ބޭރު ފައިސާއަށް އޮންނަ ބަރޯސާވުމެވެ.

މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) ގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ރާއްޖެއަށް ވަންނަ ބޭރު ފައިސާގެ ގާތްގަނޑަކަށް 70 އިންސައްތަ ހިއްސާކުރަނީ ފަތުރުވެރިކަމެވެ. ނަމަވެސް، ކާބޯތަކެއްޗާއި، ތެލާއި، އިމާރާތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ސާމާނު ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރަން ޖެހުމުގެ ސަބަބުން ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވަށް އަބަދުވެސް އޮންނަނީ ބާރުބޮޑުވެފައެވެ.

2025 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅާ ހަމައަށް އައިއިރު:
- ދައުލަތުގެ ރަސްމީ ރިޒާވް ހުރީ 700-800 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގައެވެ.
- ބޭނުންކުރެވޭ ރިޒާވް ހުރީ ގާތްގަނޑަކަށް އެއް މަސްދުވަހުގެ އިމްޕޯޓަށް ފުދޭ މިންވަރަށެވެ.

މިއީ އަސާސީ މުދަލަށް ބޭރު ގައުމުތަކަށް ބަރޯސާވާ ގައުމަކަށް ބަލާއިރު ނުރައްކާތެރި މިންވަރެކެވެ. ދުނިޔޭގެ ފަތުރުވެރިކަމަށް އަންނަ ހީނަރުކަމެއް ނުވަތަ ތެލުގެ އަގަށް އަންނަ ބަދަލެއްގެ ސަބަބުން މި ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްވެގެން ހިނގައިދާނެއެވެ.

ދަރަނި ދެއްކުމުގެ ބޮޑު ގޮންޖެހުން
ކުރިއަށް އޮތް މަދު އަހަރުތަކަކީ ބޭރުގެ ދަރަނި ދެއްކުމުގައި ރާއްޖެއަށް އެންމެ ދަތިވާނެ ދުވަސްތަކެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ބައިނަލްއަގުވާމީ މާކެޓްތަކަށް ދޫކޮށްފައިވާ ސޮވެރިން ބޮންޑާއި ސުކޫކް ހިމެނެއެވެ.

މީގެ ތެރެއިންވެސް އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެނީ 2026 ވަނަ އަހަރު ހަމަވާ 500 މިލިޔަން ޑޮލަރުގެ ސުކޫކެވެ. މިއީ ކުރީގެ ސަރުކާރުން ނަގާފައިވާ ދަރަންޏެކެވެ.

މި ދަރަނި އަލުން ރީފައިނޭންސް ކުރުމަކީ ފަސޭހަ ކަމަކަށް ނުވާނެއެވެ. ފިޗް ރޭޓިންގްސް އާއި މޫޑީޒް ފަދަ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން އިދާރާތަކުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ރޭޓިން ދަށްކޮށްފައެވެ. އޭގެ ސަބަބުތަކަކީ:
- ދަރަނި އިތުރުވަމުންދިއުން
- ބަޖެޓް ޑެފިސިޓް ބޮޑުވުން
- ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ކުޑަވުން

ރޭޓިން ދަށްވުމުން ބޭރުން ލޯނު ލިބޭ އަގު ބޮޑުވެ، ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ ބާޒާރުތަކުން ފައިސާ ހޯދުމަށް ސަރުކާރަށް ހުރަސްތަކާ ކުރިމަތިވެއެވެ.

ފަތުރުވެރިކަން ކުރިއެރިޔަސް ލިބޭ އާމްދަނީ މަދު 
ރާއްޖޭގެ އިގްތިސޯދު އޮތީ ފަތުރުވެރިކަމަށް ބަރޯސާވެފައެވެ. ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރާ ފަތުރުވެރިންގެ އަދަދު އަހަރަކު 1.8 މިލިއަނަށްވުރެ މަތީގައި އުޅޭއިރު، ޗައިނާ، ރަޝިޔާ، ޔޫރަޕް އަދި އިންޑިއާއަކީ އެންމެ ބޮޑު މާކެޓްތަކެވެ.

ނަމަވެސް ފަތުރުވެރިން ގިނަވުމަކީ ސީދާ ދައުލަތުގެ އާމްދަނީ އިތުރުވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ސަބަބުތަކަކީ:

ގިނަ ރިސޯޓްތަކަކީ އަމިއްލަ ފަރާތްތަކުގެ މިލްކިއްޔާތަށްވުން
- ޓެކްސް އިނާޔަތްތައް ދީފައިވުން.
- ރިސޯޓްތައް ހިންގުމަށް ކުރަންޖެހޭ އިމްޕޯޓް ޚަރަދު ބޮޑުވުން.
- ބޭރުގެ އިންވެސްޓަރުން އެމީހުންގެ ފައިދާ ގައުމުން ބޭރަށް ގެންދިއުން.

މި ސަބަބުތަކާހުރެ، ހަމައެކަނި ފަތުރުވެރިކަން ފުޅާކޮށްގެން ދައުލަތުގެ މާލީ މައްސަލަތައް ހައްލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

ސިޔާސީ ވައުދުތަކާއި އިގްތިސޯދީ ހަގީގަތް
ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަހު ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ބޮޑެތި ވައުދުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ކޮންމެ ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓަކުވެސް ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ކޮންމެ ރަށަކަށް އުމްރާނީ ތަރައްގީއާއި، ސަބްސިޑީ އިތުރުކުރުމަށް ވައުދުވެއެވެ.

މިއީ ސިޔާސީގޮތުން ބާރުގަދަ ވައުދުތަކަކަށް ވިޔަސް، ދައުލަތުގެ މާލީ ތަނަވަސްކަމާއި މި ވައުދުތަކާ ދެމެދު އޮތް ފަރަގު މިހާރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑުވެފައެވެ. ރާއްޖޭގެ އަހަރީ ބަޖެޓަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 3-4 ބިލިޔަން ޑޮލަރެވެ. އެހެންކަމުން، އެންމެ ބިޔަ މަޝްރޫއަކުންވެސް ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގެ ބޮޑުބައެއް ހުސްވެގެންދެއެވެ.

މާލޭގެ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ
އިގްތިސޯދީ ބޮޑެތި ބަހުސްތައް ކުރިއަށްދާއިރު، އާންމު ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ ބޮޑަށް އަސަރުކުރާ މައްސަލައަކީ ބޯހިޔާވަހިކަމެވެ. މާލެއަކީ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ތޮއްޖެހިފައިވާ އެއް ސިޓީއެވެ. ބިމުގެ ދަތިކަމުގެ ސަބަބުން ކުލި ވަނީ އާންމު އާއިލާތަކަށް ނުއުފުލޭވަރަށް އުފުލިފައެވެ.

ހުޅުމާލެ ފަދަ ތަންތަނުގައި އެތައް ހާސް ފްލެޓެއް އެޅި ނަމަވެސް، ބޭނުންވާ މިންވަރަށްވުރެ ސަޕްލައި އަދިވެސް މަދެވެ. މީގެ ސަބަބުން ޒުވާނުން ކައިވެނިކުރުން ލަސްވުމާއި، އާއިލާތައް ތޮއްޖެހިގެން ދިރިއުޅެންޖެހުމުގެ އިޖުތިމާއީ މައްސަލަތައް ވަނީ ކުރިމަތިވެފައެވެ.

އިގްތިސޯދު ހަމަޔަކަށް އެޅުވުމަށް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން
އިގްތިސޯދީ މާހިރުން ލަފާދެނީ އަންނަނިވި އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށެވެ:
- މާލީ އަހުލާގު ހިފެހެއްޓުން: ބަޖެޓް ޑެފިސިޓް ކުޑަކުރުމާއި ލޯނު ނެގުން މަދުކުރުން.
- ސަބްސިޑީ އިސްލާހުކުރުން: އެންމެ ބޭނުންޖެހިފައިވާ މީހުންނަށް ސަބްސިޑީ ލިބޭނެ ގޮތަށް ނިޒާމު ބަދަލުކުރުން.
- އިގްތިސޯދު ސިންދަފާތުކުރުން: ފަތުރުވެރިކަމުގެ އިތުރުން މަސްވެރިކަމާއި، ޑިޖިޓަލް ޚިދުމަތްތަކާއި، އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައިގެ ދާއިރާ ކުރިއެރުވުން.
- ރިޒާވް ވަރުގަދަކުރުން: ބޭރު ފައިސާ ވަންނަ މަގުތައް އިތުރުކުރުން.

ކުރިއަށް ހުރި ގޮންޖެހުން
ރާއްޖެ މިއަދު އޮތީ މުހިންމު ހަތަރުއަނގަޅި އެއްގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ކުރިއެރުން ބިނާވެފައިވަނީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ހަމަޖެހުމާއި، ހަރުދަނާ މާލީ ސިޔާސަތުތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތަކެއް ނާޅައިފިނަމަ، ދަރަނީގެ ބުރައިގެ ސަބަބުން ތަރައްގީގެ އުންމީދުތަކަށް ހުރަސްއެޅުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.

ހަގީގީ އިމްތިހާނަކީ ހަމައެކަނި ވައުދުތައް ފުއްދުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ސިޔާސީ ވައުދުތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް، ގައުމުގެ އިގްތިސޯދީ ހަގީގަތްތަކަށް ބަލައިގެން ސިޔާސަތުތައް ބައްޓަންކުރުމެވެ.