ރާއްޖެއަށް މުދާ އެތެރެކުރާ މައި ބަނދަރުގެ ހިންގުންތެރިކަން ކުޑަވުމުންނާއި، ޑޮލަރުގެ ތާށިކަމުގެ ސަބަބުން މުދާ އެތެރެކުރުމުގެ ނިޒާމަށް ބުރޫއަރައި އޭގެ ތަކުލީފު ވިޔަފާރިވެރިން ދަނީ ތަޖުރިބާ ކުރަމުންނެވެ. ހަމަ އެއާއެކު އާންމު ރައްޔިތުން ވަނީ އޭގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހިފައެވެ.

މާލޭގެ އުތުރު ފަރާތު ފަޅުތެރޭގައި ހަމަހިމޭންކަމާއެކު އޮތް މަސްދޯނިފަހަރުން ފެންނަނީ ގައުމުގެ ހަގީގީ ހާލަތެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ކުޑަ ތަންކޮޅެއް ދުރުގައި، ގައުމުގެ އިގުތިސާދީ މައި ލޭނާރުގައި އޮތީ މުޅިން ތަފާތު މަންޒަރެކެވެ. މުދާ ހިފައިގެން އަންނަ ބޯޓުފަހަރު، އެންމެ ކޮންޓޭނަރެއް ބޭލޭވަރު ނުވެގެން ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ބޭރުގައި މަޑުކޮށްގެން އެބައޮތެވެ. މުދާ ބަހައްޓާނެ ޖާގައެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން ފޯކްލިފްޓުތައް ހުއްޓިފައިވާއިރު، އިމްޕޯޓަށް ބަރޯސާވެފައިވާ މި ގައުމުގެ މައިބަދަ ކަމުގައިވާ ކާބޯތަކެތީގެ އެތައް ހާސް ޓަނެއް ވަނީ އިދާރީ އޮޅުންބޮޅުންތަކާއި ނިޒާމީ ފޭލިވުންތަކުގެ ތެރޭގައި ތާށިވެފައެވެ.

ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށާއި އާންމުންނަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވެފައިވާ ވައުދަކީ ހިންގުންތެރިކަމުގެ އާ ފެށުމެކެވެ. މޯލްޑިވްސް ޕޯޓްސް ލިމިޓެޑް (އެމްޕީއެލް) އިން އަންނަނީ އެތައް މިލިއަން ޑޮލަރެއްގެ "އިސްލާހީ ބަދަލުތަކެއް" ގެންނަމުން ކަމަށް ބުނަމުންނެވެ. ނަމަވެސް، ފާއިތުވި ދެ އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ވިޔަފާރީގެ މައި ބަނދަރުގެ ހިންގުން ހުރިގޮތުގެ މައްޗަށް ކުރި ތަހުގީގުން ހާމަވަނީ މުޅިން ތަފާތު ހަގީގަތެކެވެ. ސަރުކާރުގެ އުންމީދީ ނޫސްބަޔާންތަކާއި، މުދާ އެތެރެކުރާ ފަރާތްތަކާއި ވިޔަފާރިވެރިން އަދި އާންމު ރައްޔިތުން އުފުލަމުންދާ ތަކުލީފާ ދެމެދު އޮތީ އިންތިހާ ބޮޑު ފަރަގެކެވެ.

ބޮޑު ހުރަސް
ބަނދަރުގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ހާމަވަނީ މުދާ އުފުލުމުގެ ނިޒާމު އިނދަޖެހުމުގެ މަގުމަތީގައި އޮތް ކަމެވެ. މީގެ 39 އަހަރު ކުރިން މާލޭގައި ހެދި ވިޔަފާރި ބަނދަރަކީ 1،500 ކޮންޓޭނަރު ބެލެހެއްޓޭ ގޮތަށް ފަރުމާކުރި ތަނެކެވެ. އެމްޕީއެލްގެ ސީއީއޯ މުހައްމަދު ރިޝްވާން ކަށަވަރުކޮށްދެއްވި ގޮތުގައި، މިހާރު އެ ބަނދަރުގައި 3،000 ކޮންޓޭނަރު އެބަހުއްޓެވެ. މިއީ އެ ތަނުގެ ގާބިލިއްޔަތަށްވުރެ ދެގުނަ އިތުރު އަދަދެކެވެ. ހުޅުމާލޭގެ ޓާމިނަލާ އެކުވެސް، ޖުމްލަ ބެލެހެއްޓެނީ 5،000 ކޮންޓޭނަރެވެ. މިއީ ގައުމުގެ ބޭނުންތަކާ އަޅާބަލާއިރު ނިސްބަތުން މަދު އަދަދެކެވެ.

އެމްޕީއެލްގެ ބޮޑު "ބަދަލުކުރުމުގެ" މަޝްރޫއު ރޭވިފައިވަނީ މި ހާލަތުގެ މައްޗަށެވެ. ރިޝްވާން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި މީގެ ހައްލަކީ ތިލަފުށީގައި ބިނާކުރާ 60 ހެކްޓަރުގެ ވިޔަފާރި ބަނދަރެވެ. މިއީ 250 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫއެކެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ފުރަތަމަ މަރުހަލާ ނިމޭނީވެސް 2027 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރުގައެވެ.

މި ތަސައްވުރު ކިތަންމެ ފުރިހަމަ ނަމަވެސް، މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާ ދުވެލި ވަރަށް ލަހެވެ. މި ވަގުތު ކުރެވެމުންދާ ކަންކަމަކީ ހަމައެކަނި ވަގުތީ ހައްލުތަކެކެވެ. އެއީ ތިލަފުށީގައި ހުސް ކޮންޓޭނަރު ބަހައްޓާ ސަރަހައްދު ބޮޑުކުރުމާއި، މާލޭ ބަނދަރުގައި ބޯޓުފަހަރު އަޅާނެ ބައެއް އާލާތްތައް ހަރުކުރުމެވެ. މިއީ އާންމު މަރާމާތުގެ މަސައްކަތްތަކެވެ. ވިޔަފާރިވެރިން އުންމީދުކުރި ފަދަ ބޮޑު އިންގިލާބީ ބަދަލެއް ނޫނެވެ.

މި ލަސްވުމުގެ ނަތީޖާ ވަރަށް ހިއްޗެވެ. މުދާ ހިފައިގެން އަންނަ ބޯޓުފަހަރު ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ބޭރުގައި މަޑުކުރަން ޖެހުމުގެ ސަބަބުން "ޑެމަރޭޖް" ނުވަތަ ޖޫރިމަނާގެ ގޮތުގައި ބޮޑެތި ޚަރަދުތަކެއް ހިނގައެވެ. މިއީ މުދާ އުފުލާ ކުންފުނިތަކަށް ލިބޭ ބޮޑު ގެއްލުމެކެވެ. އެހެންކަމުން، އެ ގެއްލުން ފޫބެއްދުމަށްޓަކައި އެ ފަރާތްތަކުން މުދާ އުފުލާ އަގުތައް ބޮޑުކުރާނެއެވެ. އެންމެ ފަހުން މި ހުރިހާ ޚަރަދެއްގެ ބުރަ އުފުލަން ޖެހޭނީ އާންމު ކަސްޓަމަރުންނެވެ.

އިމްޕޯޓަރުންގެ ޝަކުވާ
ބަނދަރުގެ ޖާގައާއި ތަފާސްހިސާބުތަކުގެ ވާހަކަ މިހެން ހުރި ނަމަވެސް، އަމަލީ މައިދާނުގައި މިއީ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ މާލީ ބޮޑު ތަކުލީފެކެވެ. ނަން ހާމަނުކުރުމަށް އެދި ބައެއް ވިޔަފާރިވެރިން ބުނިގޮތުގައި، އެމްޕީއެލްގެ އިހުމާލުން އެމީހުންނަށް ވަނީ އެތައް މިލިއަން ރުފިޔާގެ ގެއްލުން ވެފައެވެ.

"ފާއިތުވި ތިން މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަނިވެސް އަހަރެމެންނަށް އެތައް ލައްކަ ރުފިޔާގެ ގެއްލުން ވެއްޖެ،" ތަރުކާރީ އާއި މޭވާ އެތެރެކުރާ ކުންފުންޏެއްގެ ވެރިޔަކު ބުންޏެވެ. "އަހަރެމެން އެތެރެކުރި ފިޔާާއާއި ލުނބޯ ޝިޕްމަންޓް ބަނދަރުގައި 15 ދުވަސް ވަންދެން ތާށިވި. މުދާ ނެރެވުނުއިރު އޭގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި ވަނީ ހަލާކުވެފައި. އެމްޕީއެލްއިން އެކަމަކާ އަޅައެއް ނުލާ."

މިއީ ހަމައެކަނި އެކަކަށް ދިމާވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. މުދާ ކްލިއަރ ކުރުމުގައި ދިމާވާ ލަސްތަކުގެ ސަބަބުން ބާޒާރުން ފިޔާ، މިރުސް އަދި ލުނބޯ ފަދަ ތަކެތި ހުސްވެ، އެސްޓީއޯއިން އެކަމަށް ތަދަައްޚުލްވާން ޖެހުނު ފަހަރުތައް މަދެއް ނޫނެވެ.

މިކަމަށް ހައްލެއް ހޯދުމުގެ ގޮތުން، ޑިސެމްބަރު 2025 ގައި ރައީސް މުއިއްޒު ވަނީ ޖޫރިމަނާއެއް ނެތި މުދާ ކްލިއަރ ކުރަން ލިބޭ ވަގުތު 80 ގަޑިއިރުން 124 ގަޑިއިރަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާފައެވެ. މިއީ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ޝަކުވާތަކަށް ދެއްވި ވަގުތީ ލުޔެކެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ހަމައެކަނި "ބެންޑޭޖެއް" އެޅުން ފަދަ ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ހަލާކުވެފައިވާ ކްރޭންތަކަކަށް ނުވަތަ ބަނދަރުގެ ޖާގައިގެ ދަތިކަމަކަށް ހައްލެއް ނުލިބެއެވެ.

4.04 އިންސައްތައިގެ ބޮޑުވުމެއް
ބަނދަރުގެ މައްސަލަތަކަކީ ހަމައެކަނި ވިޔަފާރިވެރިންނަށް އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ގައުމުގެ އިގުތިސާދަށް ޖެހިފައިވާ ބޮޑު މަޅިއެކެވެ. ޑޮލަރުގެ ތާށިކަމާއި ދައުލަތުގެ ދަރަނި ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން ދިރިއުޅުމުގެ ޚަރަދުތައް އަންނަނީ އިންތިހާއަށް އުފުލެމުންނެވެ.

މޯލްޑިވްސް ބިއުރޯ އޮފް ސްޓެޓިސްޓިކްސްގެ ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، 2025 ވަނަ އަހަރު ތަކެތީގެ އަގު ވަނީ 4.04 އިންސައްތަ އުފުލިފައެވެ. މިއީ 2024 ވަނަ އަހަރާ އަޅާބަލާއިރު ތިން ގުނަ އިތުރުވުމެކެވެ. ވަކިން ހާއްސަކޮށް، ކާބޯތަކެތީގެ އަގު ވަނީ 4.70 އިންސައްތަ އުފުލިފައެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުން ހާމަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ކާބޯތަކެތީގެ އަގު ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން އެންމެ ބޮޑު ތަކުލީފެއް އުފުލަން ޖެހެނީ އާމްދަނީ މަދުން ލިބޭ އާއިލާތަކަށެވެ.

ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްވަނީ ސިޔާސަތުތަކުގެ ސަބަބުން
ޑޮލަރުގެ މަޅި: ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާ ކާބޯތަކެތީގެ 90 އިންސައްތަ އާއި، ތެލާއި އިމާރާތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ ސާމާނެއް އެތެރެކުރަނީ ބޭރުންނެވެ. މިތަކެތި ގަތުމަށް ބޭނުންވާ ޑޮލަރު ނުލިބުމުގެ ސަބަބުން، ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރުގެ ރޭޓު ވަނީ 19.70 ރުފިޔާއަށް އަރާފައެވެ. މިއީ ރަސްމީ ރޭޓަށްވުރެ 28 އިންސައްތަ ބޮޑު އަދަދެކެވެ. "ބޮޑު އަގުގައި ޑޮލަރު ގަންނަން ޖެހޭނަމަ، މުދަލުގެ އަގުވެސް އެވަރަށް ބޮޑުވާނެ،" ވިޔަފާރިވެރިއަކު އިންޒާރު ދިނެވެ.

މުއިއްޒު ސަރުކާރުގެ އިހުމާލު

ސަރުކާރުން ދުރު މުސްތަގުބަލުގެ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކުގެ ވާހަކަ ދެއްކި ނަމަވެސް، އަމަލީ މައިދާނުން ފެންނަނީ ހިންގުންތެރިކަމާއި ރޭވުންތެރިކަން ކުޑަ މަންޒަރެކެވެ.

ތިލަފުށީ ބަނދަރު ނިމެން އަދި 10 އަހަރު އޮތްއިރު، އޭގެ ކުރިން ދިމާވާ މައްސަލަތަކަށް އޮތީ ވަގުތީ "ޕެޗް" އެޅުމެވެ. ސަރުކާރުގެ މާލީ މެނޭޖްމަންޓް ގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން ދައުލަތުގެ ދަރަނި ވަނީ 9.5 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރާފައެވެ. މިއީ ގައުމުގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ (GDP) 126.9 އިންސައްތައެވެ. މި ސަބަބާ ހުރެ ބަނދަރު ފަދަ މުހިންމު ވަސީލަތްތަކަށް އިންވެސްޓްކުރާނެ ފައިސާއެއް ސަރުކާރުގެ އަތަކު ނެތެވެ. ފިޗް ރޭޓިންގްސްއިން ރާއްޖޭގެ ކްރެޑިޓް ރޭޓިންގް "ސީސީ" (CC) ނުވަތަ "ޖަންކް" ހާލަތަށް ދަށްކޮށްފައިވަނީވެސް މި ސަބަބާ ހުރެއެވެ.

މައި ބަނދަރުގެ މައްސަލައަކީ މުޅި ސަރުކާރުގެ ހިންގުން ފޭލިވެފައިވާ މިންވަރު ދައްކުވައިދޭ ކުޑަކުޑަ މިސާލެކެވެ. މިއީ އެމްޕީއެލް ފަދަ ކުންފުނިތައް ހިންގުމުގައި ކުރިމަތިވި ނާކާމިޔާބީއެކެވެ. މިއީ ޑޮލަރުގެ މައްސަލަ ހައްލުނުކުރެވުމުގެ ނަތީޖާއެވެ. އަދި މިއީ ތިލަފުށީގެ ހުވަފެނީ ތަސައްވުރު ދައްކައިގެން، މިއަދު ރައްޔިތުން އުފުލަމުންދާ ތަކުލީފަށް ހައްލެއް ހޯދައިނުދެވުމުގެ ނަތީޖާއެވެ.

އިގުތިސާދީ މާހިރަކު ވިދާޅުވި ފަދައިން، "މިކަމަށް ވަގުތުން ފިޔަވަޅު ނާޅައިފިނަމަ، މި ހާލަތު އަދި މާ ގޯސްވާނެއެވެ."

ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް މުހިންމީ 10 އަހަރު ފަހުން ލިބޭނެ ބަނދަރެއް ނޫނެވެ. އެމީހުންނަށް މުހިންމީ އެމީހުންގެ ކެއިން ބުއިމުގެ އަގު އަތްފޯރާ ފަށުގައި ހުރުމެވެ. އެމީހުންގެ ޒަރޫރީ ބޭނުންތަކަށް ބޭނުންކުރާ ތަކެތި ހުސްނުވެ ހެޔޮ އަގުގައި ލިބެން ހުރުމެވެ. ނަމަވެސް، މިހާރު މި ފެންނަނީ ނިޒާމީ ގޮތުން މިސްރާބު ގެއްލިފައިވާ ތަނެވެ.